کم خونی فقر آهن

آنمی یا کم خونی، وضعیتی است که در آن بدن قادر به تولید مقدار کافی گلبول های قرمز سالم نمی باشد. گلبول های قرمز وظیفه دارند که اکسیژن را از ریه ها دریافت کرده و به بافت های مختلف بدن حمل نمایند. توانایی حمل اکسیژن به واسطه وجود نوعی مولکول پروتئینی خاص به نام هموگلوبین در درون این سلول ها میسر می شود. در ترکیب شیمیایی هموگلوبین اتم های آهن نیز شرکت می کنند. در واقع رنگ قرمز هموگلوبین (و گلبول های قرمز) به دلیل وجود اتم های آهن می باشد.

انواع مختلفی از کم خونی وجود دارد که کم خونی ناشی از کمبود آهن شایعترین نوع آن است. زمانی که بدن انسان ذخایر کافی از آهن نداشته باشد، این نوع کم خونی اتفاق می افتد.

علل کم خونی فقر آهن

آنمی فقر آهن، شایعترین نوع آنمی (کم خونی) می باشد. گلبول های قرمز خون اکسیژن را به بافت ها می رسانند. گلبول های قرمز سالم توسط مغز استخوان ساخته می شوند. این سلول ها در حدود 3 الی 4 ماه در جریان خون گردش کرده و پس از آن ارگان هایی در بدن، مانند طحال، گلبول های قرمز پیر و از کار افتاده را از جریان خون خارج و تجزیه می کنند.

آهن، بخشی کلیدی در ساختمان گلبول های قرمز می باشد. بدون آهن، خون نمی تواند به طور موثر اکسیژن رسانی کند. بدن انسان در حالت عادی آهن مورد نیاز خود را از طریق رژیم غذایی دریافت می کند. همچنین آهن موجود در گلبول های قرمز تجزیه شده (توسط طحال) نیز می تواند مجددا مورد استفاده قرار گیرد.

 

کم خونی ناشی از کمبود آهن زمانی اتفاق می افتد که ذخایر آهن بدن شروع به کم شدن نماید. این زمانی اتفاق می افتد که:

  • بدن آهن و یا خون بیشتری نسبت به آهن دریافتی از دست بدهد.
  • بدن نتواند آهن غذاها را به خوبی جذب کند.
  • آهن موجود در رژیم غذایی کمتر از مقدار مورد نیاز بدن باشد.
  • بدن به مقدار آهن بیشتری نسبت به حالت عادی نیاز داشته باشد (مانند دوران بارداری یا شیر دهی).

 

خونریزی نیز می تواند موجب از دست دادن آهن بدن شود. از علل شایع خونریزی (غیر از زخم های ناشی از آسیب ها و جراحات) می توان به موارد زیر اشاره کرد:

  • قاعدگی های شدید و طولانی.
  • سرطان های دستگاه گوارش مانند: سرطان مری، سرطان معده، سرطان روده کوچک و سرطان کولون.
  • واریس مری، معمولا به علت سیروز کبدی.
  • مصرف داروهایی مانند آسپیرین، ایبوپروفن، یا داروهای التهاب مفاصل (آرتریت) به مدت طولانی که می توانند منجر به خونریزی های گوارشی شوند.
  • زخم های گوارشی مانند زخم معده و یا زخم دوازدهه.

 

اختلال در جذب آهن توسط بدن نیز می تواند در وضعیت های زیر بوجود آید:

  • بیماری سلیاک
  • بیماری کرون
  • جراحی بای پس معده
  • مصرف بیش از حد آنتی اسیدهای حاوی کلسیم

 

کمبود شدید آهن تغذیه ای در وضعیت های زیر دیده می شود:

  • در گیاهخواران و کسانی که از رژیم های غذایی به شدت محدود گیاهی پیروی می کنند.
  • در سالمندان و بیمارانی که نمی توانند غذایی کافی دریافت کنند.
علائم کم خونی فقر آهن

کم خونی ممکن است هیچ علامتی نداشته و یا علائم آن خفیف باشد. در بیشتر مواقع، علائم در ابتدا بسیار خفیف بوده و به تدریج بر شدت آن افزوده می شود. این علائم می توانند شامل موارد زیر باشند:

  • احساس بی حوصلگی و بدخلقی
  • احساس خستگی و ضعف، بیشتر از حالت عادی یا در هنگام ورزش کردن
  • سردرد
  • اختلال در قدرت تمرکز

 

هر چه کم خونی شدید تر باشد علائم آن نیز بیشتر می شود.

با شدید تر شدن آنمی علائم زیر نیز می توانند بروز کنند:

  • متمایل شدن رنگ سفیدی چشم به رنگ آبی
  • شکنندگی ناخن ها
  • تمایل به خوردن یخ یا چیزهای غیر خوراکی (پیکا)
  • احساس سبکی سر، بخصوص هنگام بلند شدن از زمین
  • رنگ پریدگی پوست
  • کوتاه شدن تنفس
  • زخم روی زبان

 

علائمی که می توانند نشانه وضعیت های منجر به کم خونی باشند:

  • مدفوع تیره یا قیری رنگ، که می تواند نشانه خونریزی های گوارش فوقانی باشد.
  • وجود خون در مدفوع
  • خونریزی های شدید قاعدگی (در زنان)
  • احساس درد در ناحیه فوقانی شکم (ناشی از زخم های گوارشی)
  • کاهش وزن (در مبتلایان به سرطان)
آزمایش ها و تشخیص کم خونی فقر آهن

پزشک ممکن است برای تشخیص بیماری آزمایش های زیر را درخواست کند:

  • هماتوکریت و هموگلوبین (اندازه گیری های گلبول های قرمز)
  • اندیس های گلبول های قرمز RBC indices
  • نمونه برداری مغز استخوان (به ندرت)
  • ظرفیت اتصال آهن در خون (TIBC)
  • فریتین سرم
  • میزان آهن سرم

 

آزمایش هایی که برای یافتن علت کم خونی درخواست می شوند:

  • کولونوسکوپی
  • آزمایش خون مخفی در مدفوع
  • آندوسکوپی دستگاه گوارش فوقانی
درمان کم خونی فقر آهن

درمان ممکن است شامل دریافت مکمل های آهن و خوردن غذاهای سرشار از آهن باشد.

برای بازسازی ذخایر آهن بدن اغلب مکمل های آهن (مانند فروس سولفات) مورد نیاز می باشند. در بیشتر مواقع، پزشک قبل از شروع به تجویز مکمل آهن، میزان آهن خون را اندازه گیری خواهد کرد. اگر بیمار نتواند مکمل آهن خوراکی دریافت کند، در این صورت شاید لازم باشد آهن را به صورت تزریق وریدی یا عضلانی دریافت کند.

زنان باردار یا شیرده نیز نیاز به دریافت مکمل های آهن خواهند داشت. چرا که آنها اغلب نمی توانند به اندازه کافی آهن را از رژیم غذایی خود کسب کنند.

پس از حدود دو ماه از شروع درمان با مکمل های آهن، هماتوکریت بیمار به حالت طبیعی برخواهد گشت. ولی برای پر شدن ذخایر آهن مغز استخوان، نیاز است که دوره درمان حداقل 6 تا 12 ماه ادامه یابد.

 

غذاهای سرشار از آهن عبارتند از:

  • مرغ یا بوقلمون
  • حبوبات خشک شده مانند عدس، نخود و لوبیا
  • ماهی
  • گوشت (کبد یا جگر نیز سرشار از آهن می باشد)
  • کره بادام زمینی
  • دانه سویا
  • نان سبوس دار
  • جو دوسر
  • کشمش، زردآلو و آلوی سیاه
  • اسفناج، کلم کاله، و سایر سبزیجات

پاسخ به درمان بیماری معمولا بسیار خوب است. البته به درمان بیماری زمینه ای نیز بستگی دارد.