سردرد خوشه ای

سردرد های خوشه ای به شکل دوره ای یا خوشه ای رخ می دهند. خوشه ای بودن بروز این نوع سردرد ها منجر به نامگذاری این نوع سردرد ها با این عنوان شده است. سردرد های خوشه ای یکی از دردناک ترین نوع سردرد ها می باشد.

سردرد های خوشه ای معمولاً به دلیل ایجاد درد شدید در یک چشم یا اطراف آن سبب بیدار شدن بیمار از خواب در طول شب می شوند.

حملات درد، که با عنوان دوره های خوشه شناخته می شوند، معمولاً هفته ها یا ماه ها بطول می انجامند. ممکن است که پس از به پایان رسیدن یک دوره خوشه ای، بیمار برای ماه ها و یا حتی سالها دچار این عارضه نشود.

خوشبختانه، سردرد خوشه ای عارضه ای شایع یا تهدید کننده محسوب نمی شود. روندهای درمانی می توانند از مدت و شدت حملات خوشه ای بکاهند، از این گذشته مصرف داروها نیز می توانند در کاهش حملات سردرد خوشه ای مفید باشند.

علائم سردرد خوشه ای

معمولاً حملات خوشه ای به سرعت و بدون هیچ گونه علامت هشداری بوجود می آیند. علایم و نشانه های شایع این نوع سردردها عبارتنداز:

  • درد طاقت فرسا که معمولاً در یک چشم یا اطراف آن بوجود می آید و ممکن است که به سایر نواحی صورت، سر، گردن و شانه ها نیز گسترش یابد.
  • بروز درد در یک طرف سر
  • قرمز شدن چشمی که در ناحیه درد قرار گرفته است
  • گرفتگی یا آبریزش سوراخ بینی که در ناحیه درد قرار گرفته است.
  • تعریق، سفید یا زرد شدن رنگ پوست
  • ورم کردن چشمی که در ناحیه درد قرار گرفته است.
  • افتادگی پلک ها

 

دردهای حاصل از سردرد های خوشه ای معمولاً حاد، نافذ، یا شدید و طاقت فرسا می باشند. با توجه به اظهارات افراد مبتلا به این بیماری، شدت دردهای خوشه ای همانند وارد کردن یک سیخ داغ به چشم یا در آوردن چشم ها از کاسه می باشد.

معمولاً افرادی که دچار سردرد های خوشه ای می شوند بی قرار به نظر می رسند. این افراد در طی دوره های سردرد قدم می زنند و یا در یکجا ثابت می نشینند. بر خلاف افراد مبتلا به میگرن، این بیماران از دراز کشیدن خودداری می کنند، چرا که چنین به نظر می رسد که این کار سبب افزایش شدت درد می شود.

برخی از علایم شبیه به میگرن - از جمله حالت تهوع، حساسیت به نور، صدا و بو - در سردرد های خوشه ای نیز بوجود می آیند، لیکن تمامی علایم ذکر شده تنها یک ناحیه از سر را تحت تأثیر قرار می دهند.

ویژگی های دوره های خوشه ای

یک دوره خوشه ای معمولاً 6 - 12 هفته بطول می انجامد. ممکن است زمان شروع و مدت زمان تداوم دوره ها ثابت و یکسان باشد. به عنوان مثال این احتمال وجود دارد که دوره های خوشه ای بشکل فصلی و در هر بهار یا پاییز آغاز می شوند. اغلب افراد به شکل گذرا دچار سردرد های خوشه ای می شوند. در سردرد خوشه ای گذرا، دوره های خوشه پس از یک دوران بهبودی دوباره عود می کنند. (دوران بهبودی و تسکین می تواند تا 12 ماه نیز ادامه داشته باشد).

دوره های خوشه ای مزمن می توانند بیش از یک سال نیز ادامه داشته باشند، و این احتمال نیز وجود دارد که دوران تسکین تنها کمتر از یک ماه باشد.

 

در طول یک دوره سردرد خوشه ای:

  • سردرد ها معمولاً هر روز و گاهی اوقات چندین بار در روز بوجود می آیند.
  • یک حمله منفرد خوشه ای (نه دوره حمله) می تواند 15 دقیقه تا 3 ساعت ادامه داشته باشد.
  • حملات سردرد معمولاً در ساعات معینی از شبانه روز رخ می دهند.
  • اکثریت قریب به اتفاق حملات شب ها رخ می دهند، معمولاً 1 - 2 ساعت پس از رفتن به تختخواب.

 

معمولاً کاهش شدت و توقف درد نیز همانند شروع آن بسیار سریع می باشد. اغلب افراد پس از به پایان رسیدن حملات هیچ گونه دردی را احساس نمی کنند ولیکن بشدت خسته می باشند.

درمان سریع سردرد های خوشه ای

در ارتباط با سردرد های خوشه ای، آن دسته از درمان هایی که اثر بخشی سریعی دارند عبارتند از:

  • اکسیژن درمانی. استنشاق اکسیژن 100% خالص از طریق ماسک - حداقل به میزان 2 لیتر در دقیقه - سبب تسکین چشمگیر درد می شود. اثرات این روند بی خطر و کم خرج در عرض 15 دقیقه احساس می شود.
    عمده ترین ایراد اکسیژن درمانی نیاز بیمار به حمل کپسول اکسیژن و رگولاتور می باشد که سبب مشکل ساز شدن درمان می شود. اگر چه کپسولهای کوچک و قابل حمل نیز موجود می باشند، ولی با وجود این به عقیده برخی از بیماران، استفاده از این ابزار عملی نمی باشند.
  • تریپتان ها. شکل تزریقی سوماتریپتان، که در درمان میگرن بسیار بکار می رود، نیز درمان مؤثری برای سردرد های خوشه ای حاد می باشد.
    معمولاً تزریق این دارو برای نخستین بار زمانی انجام می شود که بیمار تحت نظارت پزشکی قرار دارد. در برخی از افراد استفاده از اسپری بینی سوماتریپتان نیز مؤثر واقع می شود، ولیکن در اکثر بیماران اثربخشی این اسپری ها به اندازه شکل تزریقی نبوده و معمولاً مدت زمان زیادی طول می کشد تا اسپری تأثیر خود را بگذارد. مصرف سوماتریپتان در افراد مبتلا به بیماری های قلبی یا فشار خون بالای کنترل نشده توصیه نمی شود.
    زولمی تیریپتان نوع دیگری از تریپتان است که می توان آنرا بشکل اسپری بینی یا قرص مصرف کرد. استفاده از این دارو زمانی توصیه می شود که بیمار قادر به تحمل سایر اشکال درمانها نمی باشد.
  • اکتروتاید. اکترئوتاید که گونه صناعی و تزریقی هورمون سوماتواستاتین می باشد، درمانی مؤثر برای سردرد های خوشه ای محسوب می شود.
  • بیحسی موضعی. اثرات بی حس کنندگی داروهای بیحسی، نظیر لیدوکائین(Xylocaine) می توانند بواسطه تزریق این مواد از راه بینی سبب کاهش شدت دردهای خوشه ای در بعضی از افراد شوند.
  • دی هیدرو ارگوتامین. نوع درون وریدی دی هیدرو ارگوتامین می تواند مسکنی مؤثر برای برخی از افراد مبتلا به سردرد های خوشه ای باشد. همچنین Migranal نوع دیگری از دی هیدرو ارگوتامین می باشد که از طریق بینی استنشاق می شود، اما اثر بخشی این دارو هنوز به تأیید نرسیده است.

 

برای تزریق درون وریدی داروهای مذکور می بایست به بیمارستان یا کلینیک ها مراجعه کنید.

درمانهای پیشگیرانه

درمان پیشگیرانه در آغاز دوره های خوشه ای و با هدف سرکوب کردن حملات درد شروع می شوند.

تعیین نوع داروهای مصرفی معمولاً به مدت و ترتیب بروز دوره های درد بستگی دارد. معمولاً با اتمام مدت زمان مورد انتظار دوره های خوشه ای، می توان با نظارت پزشک اقدام به کاهش تدریجی دوزهای مصرفی کرد.

  • مسدود کننده های کانال کلسیم. وراپامیل که جزو داروهای مسدود کننده کانال کلسیم می باشد، اغلب نخستین گزینه درمانی برای پیشگیری از بروز سردرد های خوشه ای محسوب می شوند. وراپامیل معمولاً در ترکیب با سایر داروها مصرف می شود. گاهی اوقات برای سردرد های خوشه ای درمان با وراپامیل نیازمند مدت زمان بیشتری می باشد.
    عوارض جانبی داروی وراپامیل می تواند شامل یبوست، حالت تهوع، احساس خستگی، تورم قوزک پا و پایین آمدن فشار خون باشد.
  • کورتیکواستروئیدها. داروهای سرکوب کننده التهاب که کورتیکواستروئید نامیده می شوند، نظیر پردنیزون، از جمله داروهای پیشگیرانه ای هستند که اثر بخشی سریعی دارند. چنانچه سردرد خوشه ای بتازگی شروع شده باشد و یا دوره های تسکین بیماری طولانی تر از زمان عود آن باشد در این صورت به احتمال زیاد پزشک اقدام به تجویز داروهای کورتیکواستروئید خواهد کرد.
    اگر چه داروهای کورتیکواستروئیدی اغلب یک گزینه کوتاه مدت مطلوب محسوب می شوند و لیکن عوارض جانی این داروها، نظیر دیابت، فشار خون بالا و آب مروارید، مانع از مصرف بلند مدت این داروها می شوند.
  • لیتیم کربنات. لیتیم کربنات، که برای درمان اختلال دو قطبی از آن استفاده می شود، می تواند در صورت عدم اثر بخشی سایر داروها، گزینه ای مؤثر در جلوگیری از ابتلا به سردرد های خوشه ای باشد.
    عوارض جانبی این داروها عبارتند از: لرزش، افزایش تشنگی و اسهال، پزشک معالج به منظور به حداقل رساندن این عوارض اقدام به تعدیل دوز مصرفی خواهد کرد.
    به هنگام مصرف این دارو، خون بیمار می بایستی به شکل منظم آزمایش شود تا بدین طریق از بروز عوارض جدی تری نظیر آسیب های کلیوی پیشگیری شود.
  • بلوک کردن عصب (تزریق آمپول بی حس کننده عصب). تزریق یک ماده بی حس کننده و کورتیکواستروئیدها بدرون اعصاب نواحی اطراف اکسیپیتال (ناحیه پس سری) می تواند در بهبودی سردرد های خوشه ای مؤثر واقع شود. بی حس کننده اعصاب اکسیپیتال تا زمان اثر بخشی داروهای پیشگیرانه بلند مدت می تواند سبب بهبود موقتی سردرد ها شود.
  • ارگوت ها. مصرف ارگوتامین - که به شکل قرص زیر زبانی وجود دارد - به هنگام قبل از خواب می تواند مانع از بروز حملات شبانه شود.
    دی هیدرو ارگوتامین که توسط خود بیمار تزریق می شود، نیز می تواند در پیشگیری از بروز سردرد مؤثر باشد. مصرف داروهای ارگوت در مراحل اولیه بیماری اثر بخشی بالایی خواهد داشت، لیکن امکان ترکیب این داروها با داروهای تریپتان وجود ندارد و گذشته از این، داروهای ارگوت می بایست تنها به مدت کوتاهی مورد استفاده قرار گیرند.
  • ملاتونین. با توجه به نتایج تحقیقات، مصرف 10 میلی گرم ملاتونین به هنگام عصر می تواند سبب کاهش تناوب بروز سردرد های خوشه ای شود.

 

سایر داروهای پیشگیرانه ای که برای درمان سردردهای خوشه ای بکار می روند عبارتند از:

داروهای ضد صرع نظیر دیوالپروکس و توپیرامات.

درمانهای جراحی

در موارد نادری که هیچ یک از درمان ها از اثر بخشی لازم برخوردار نمی باشند و یا فرد بیمار قادر به تحمل داروهای تجویز شده یا عوارض جانبی آنها نمی باشد، پزشکان انجام جراحی را توصیه می کنند.

هدف از اجرای روندهای جراحی وارد آمدن آسیب به مسیر اعصابی می باشند که گمان می رود مسئول بروز درد باشند، بویژه عصب تری ژمینال (عصب 3 شاخه) که کنترل ناحیه پشت سر و اطراف چشم ها را بر عهده دارد.

با وجود این در ارتباط با مزایای بلند مدت جراحی مناقشات زیادی وجود دارد. همچنین به دلیل احتمال بروز عوارض جانبی - نظیر ضعف ماهیچه های فک یا از بین رفتن حس در برخی از مناطق سر و صورت - معمولاً انجام جراحی توصیه نمی شود.