کم آبی بدن (دهیدراتاسیون)

کم آبی بدن زمانی اتفاق می افتد که میزان جذب مایعات بسیار کمتر از آب از دست رفته باشد و آب یا سایر مایعات موجود برای انجام فعالیت های نرمال بدن کافی نباشند. در صورت عدم جایگزینی مایعات از دست رفته، بدن دهیدراته خواهد شد.

علل عمده بروز دهیدراتاسیون عبارتند از: انجام تمرینات ورزشی شدید، بویژه در هوای گرم، اسهال شدید، استفراغ و تب یا تعریق بیش از حد. عدم نوشیدن آب کافی در طول انجام تمرینات ورزشی یا هوای گرم (حتی در صورت نداشتن فعالیت های شدید بدنی) نیز می تواند منجر به بروز کم آبی بدن شود. احتمال بروز این پدیده در تمامی افراد وجود دارد. اگر چه کودکان خردسال، سالمندان و افراد مبتلا به بیماری های مزمن بیشتر در معرض خطر قرار دارند.

معمولاً با نوشیدن مایعات فراوان می توان کم آبی خفیف تا متوسط را درمان کرد، لیکن دهیدراتاسیون شدید نیازمند درمان های فوری پزشکی می باشد. بهترین رویکرد، پیشگیری از بروز دهیدراتاسیون می باشد.

نظارت دقیقی بر مقدار مایعاتی که در طول هوای گرم، بیماری یا تمرینات ورزشی از دست می دهید داشته باشید و به منظور جایگزینی آب از دست رفته مایعات کافی بنوشید.

علائم کم آبی بدن

به احتمال زیاد دهیدراتاسیون خفیف تا متوسط منجر به بروز علایم زیر خواهد شد:

  • خشکی و چسبندگی دهان
  • خواب آلودگی یا خستگی، کودکانی که دچار این بیماری می شوند نسبت به همیشه کم جنب و جوش تر خواهند بود
  • تشنگی
  • خروجی پایین ادرار (کم ادراری)
  • عدم خیس شدن پوشاک در نوزادان به مدت 3 ساعت
  • کاهش یا عدم وجود اشک به هنگام گریه
  • خشکی پوست
  • سردرد
  • یبوست
  • سرگیجه یا احساس منگی

 

دهیدراتاسیون شدید که یک شرایط اورژانسی محسوب می شود، می تواند منجر به بروز شرایط زیر شود:

  • تشنگی شدید
  • خواب آلودگی یا بی قراری بیش از حد نوزادان و کودکان، تحریک پذیری و پریشانی در بزرگسالان
  • خشکی بیش از حد دهان، پوست و غشاهای مخاطی
  • کاهش و یا عدم وجود ادرار، تیره تر شدن رنگ ادرار
  • فرورفتگی چشمان
  • خشکی و چروک شدن پوست و عدم وجود کشسانی در پوست، به نحوی که پوست پس از وارد آمدن فشار یا کشیده شدن، به حالت اولیه خود باز نمی گردد.
  • فرو رفتگی ملاج در نوزادان
  • کاهش فشار خون
  • افزایش ضربان قلب
  • سریع تر شدن روند تنفس
  • عدم وجود اشک به هنگام گریه
  • تب
  • بیهوشی یا هذیان گویی در موارد بسیار شدید دهیدراتاسیون

 

متاسفانه، تشنگی، همیشه یک مقیاس قابل اعتماد برای تعیین میزان نیاز بدن به آب محسوب نمی شود، بویژه در کودکان و سالمندان. در عوض رنگ ادرار شاخص بهتری برای تعیین این نیاز می باشد: ادرار شفاف و روشن نشان می دهد که آب بدن کافی می باشد و این در حالی است که رنگ کهربایی یا زرد تیره ادرار حاکی از دهیدراته شدن بدن می باشد.

زمان مراجعه به پزشک

در بزرگسالان سالم، دهیدراتاسیون خفیف تا متوسط را می توان با نوشیدن مایعات فراوان نظیر آب یا نوشیدنی های ورزشی درمان کرد. لیکن در صورت بروز علایم و نشانه های جدی نظیر: تشنگی شدید، کاهش شدید ادرار، چروک شدن پوست، سر گیجه و پریشانی، برخورداری سریع از خدمات پزشکی ضروری می باشد.

درمان کودکان و سالمندان می بایست با احتیاط بیشتری انجام گیرد. در صورت بروز موارد زیر فورا با پزشک خانوادگی خود تماس بگیرید:

  • بروز اسهال شدید که می تواند به تنهایی یا همراه با تب و استفراغ باشد.
  • مشاهده مدفوع خونی یا سیاه رنگ
  • بروز اسهال ملایم به مدت 24 ساعت یا بیشتر
  • بی قراری، آشفتگی، خواب آلودگی و کم تحرکی
  • بروز هر گونه علایم یا نشانه های مربوط به دهیدراتاسیون خفیف یا متوسط

 

چنانچه تصور می کنید که کودک یا سالمندی دچار دهیدراتاسیون شدید شده است. بلافاصله به نزدیکترین اورژانس محل زندگی خود مراجعه و یا با 115 تماس بگیرید. می توان به هنگام مشاهده نخستین علامت اسهال، استفراغ یا تب با دادن مایعات فراوان نظیر: محلول هیدراته کننده به فرد بیمار و تحت نظر داشتن او و نیز تشویق کودکان به نوشیدن آب فراوان قبل، بعد و در طول انجام تمرینات ورزشی از بروز دهیدراتاسیون حاد پیشگیری کرد.

علل دهیدراتاسیون یا کم آبی

دهیدراتاسیون زمانی اتفاق می افتد که آب کافی جایگزین آب از دست رفته بدن نشده و به عبارت دیگر سیستم بدن خشک می شود. گاهی اوقات دهیدراتاسیون به دلایل بسیار ساده رخ می دهد: عدم نوشیدن آب کافی به دلیل بیمار یا مشغول بودن فرد، یا عدم دسترسی به آب آشامیدنی سالم به هنگام سفر، کوهنوردی و... .

سایر دلایل بروز دهیدراتاسیون عبارتند از:

  • اسهال، استفراغ. اسهال شدید (اسهالی که به شکل ناگهانی و بسیار شدید رخ می دهد) به عبارت دیگر اسهالی که می تواند در مدت زمان بسیار کوتاهی منجر به از دست رفتن آب و الکترولیت بسیار زیاد شود. در صورت همراه بودن اسهال با استفراغ، بدن مایعات و مواد معدنی بیشتری را از دست خواهد داد.
    کودکان و نوجوانان از جمله گروه هایی هستند که در معرض خطر بالایی قرار دارند. علت بروز اسهال می تواند ابتلا به یک عفونت باکتریایی یا ویروسی، حساسیت غذایی، واکنش به دارو یا یک اختلال روده ای باشد.
  • تب. بطور کلی افزایش درجه تب منجر به بالا رفتن شدت دهیدراتاسیون می شود، و چنانچه تب همراه با اسهال و استفراغ باشد در این صورت میزان آب از دست رفته بدن نیز بسیار بیشتر خواهد بود.
  • تعریق بیش از حد. به هنگام تعریق، از آب بدن کاسته می شود. انجام فعالیت بدنی بسیار شدید، بدون جایگزینی مایعات از دست رفته، می تواند منجر به بروز دهیدراتاسیون شود. هوای گرم و مرطوب، میزان تعریق و آب از دست رفته را افزایش می دهند. لیکن، عدم جایگزینی مایعات از دست رفته حتی در زمستان نیز منجر به بروز دهیدراتاسیون می شود. کودکان زیر 13 سال و نوجوانانی که در رویدادهای ورزشی شرکت می کنند مستعد ابتلا به دهیدراتاسیون می باشند، چرا که اولا وزن آنان نسبت به افراد بزرگسال کمتر می باشد و ثانیاً این افراد در ارتباط با علایم هشدار دهنده دهیدراتاسیون تجربه کافی ندارند.
  • افزایش میزان ادرار. علت بروز این پدیده می تواند عدم تشخیص یا کنترل بیماری دیابت باشد. برخی از داروها، نظیر دیورتیک ها (داروهای ادرار آور) و برخی از داروهای فشار خون نیز به دلیل افزایش حجم ادرار یا تعریق می توانند منجر به بروز دهیدراتاسیون شوند.
فاکتورهای خطر

از دست دادن آب بسیار زیاد می تواند منجر به بروز دهیدراتاسیون در تمامی افراد و گروه های سنی شود. لیکن برخی از افراد در معرض خطر بالاتری هستند که از آن جمله می توان به گروههای زیر اشاره کرد:

  • نوزادان و کودکان. وزن نسبتاً کم و جابجایی بالای آب و الکترولیت در کودکان و نوزادان سبب می شود که این دو گروه در برابر دهیدراتاسیون آسیب پذیری بالایی داشته باشند. بعلاوه احتمال بروز اسهال در این دو گروه سنی نیز بسیار بالا می باشد.
  • سالمندان. افزایش سن به چندین علت سبب افزایش آسیب پذیری در برابر دهیدراتاسیون می شود: کاهش توانایی بدن برای نگهداشتن آب، کاهش حس تشنگی، کاهش توانایی برای نشان دادن واکنش به تغییرات ایجاد شده در دما. بعلاوه افراد مسن، بویژه افرادی که به تنهایی یا در خانه های سالمندان زندگی می کنند، در مقایسه با افراد جوان تمایل کمتری به خوردن غذا دارند و حتی گاهی اوقات بطور کلی خوردن و نوشیدن را فراموش می کنند. همچنین ناتوانی و غفلت نیز مانع از این می شود که این گروه از تغذیه خوبی برخوردار باشند. تمامی مشکلات ذکر شده به همراه ابتلا به بیماری های مزمن نظیر دیابت، زوال عقل و مصرف داروهای خاص سبب می شود که این گروه از افراد در معرض خطر ابتلا به دهیدراتاسیون قرار گیرند.
  • افراد مبتلا به بیماری های مزمن. دیابت کنترل نشده سبب افزایش احتمال وقوع دهیدراتاسیون می شود. اگر چه سایر بیماری های مزمن نظیر بیماری های کلیوی و نارسایی قلبی نیز می توانند خطر بروز این پدیده را افزایش دهند. حتی ابتلا به سرماخوردگی یا گلودرد نیز سبب می شود که بدن فرد بیمار مستعد کم آبی شود، چرا که در مواقع بروز بیماری معمولاً افراد تمایل کمتری به خوردن غذا یا نوشیدن مایعات دارند. بروز تب نیز منجر به افزایش شدت دهیدراتاسیون می شود.
  • ورزشکاران استقامتی. تمامی افرادی که به انجام فعالیت های ورزشی می پردازند، بویژه در هوای گرم، مرطوب یا در ارتفاعات بالا، می توانند دچار دهیدراتاسیون شوند. لیکن افرادی که در ورزش هایی چون اولترا ماراتن، ورزش های 3 گانه، کوهنوردی و تورنومنت های دوچرخه سواری شرکت می کنند در معرض خطر بالاتری قرار دارند، چرا که انجام تمرینات ورزشی دراز مدت سبب دشوار شدن نگهداری آب بدن می شود. در طول انجام تمرینات ورزشی، میزان آب از دست رفته بدن بیشتر از میزان جذب آن می باشد. به ازای هر ساعت انجام تمرینات ورزشی، میزان بیشتری از مایعات بدن کاسته می شود.
  • افرادی که در ارتفاعات بالا زندگی می کنند. زندگی، کار و انجام تمرینات ورزشی در ارتفاعات بالا (معمولاً در ارتفاعات بالاتر از 2500 متر) می تواند منجر به بروز برخی از مشکلات پزشکی شود، یکی از این مشکلات دهیدراتاسیون می باشد که معمولاً زمانی رخ می دهد که بدن تلاش می کند تا بواسطه افزایش حجم ادرار و تنفس سریع، خود را با ارتفاع بالا وفق دهد (تنفس سریع که به منظور حفظ اکسیژن کافی در خون انجام می گیرد منجر به افزایش بخار آب خارج شده از طریق بازدم می شود).
  • افرادی که در هوای گرم و مرطوب کار یا ورزش می کنند. خطر بروز دهیدراتاسیون و گرمازدگی در هوای گرم و مرطوب افزایش می یابد، چرا که در هوای مرطوب تعریق، با سرعت همیشگی، سبب تبخیر و خنک شدن دمای بدن نمی شود و این امر می تواند منجر به افزایش دمای بدن و نیاز به مایعات بیشتر شود.
عوارض کم آبی بدن

دهیدراتاسیون می تواند منجر به بروز عوارض بسیار جدی شود، مواردی نظیر:

  • آسیب حرارتی. عدم نوشیدن مایعات کافی به هنگام انجام تمرینات شدید ورزشی و تعریق زیاد می تواند منجر به بروز آسیب های حرارتی شود که دامنه شدت آنها از گرما گرفتگی خفیف (کرامپ های گرمایی) تا گرمازدگی های بسیار خطرناک متغیر می باشد.
  • ادم مغزی. گاهی اوقات همزمان با نوشیدن مایعات مجدد که پس از بروز دهیدراتاسیون انجام می گیرد، بدن در صدد فرستادن آب بسیار زیاد به سلول ها بر می آید که این امر می تواند منجر به تورم و گسستگی برخی از سلولها شود. تحت تأثیر قرار گرفتن سلولهای مغزی در اثر این پدیده می تواند عوارض بسیار وخیمی را در پی داشته باشد.
  • حملات تشنجی. الکترولیت ها (نظیر پتاسیم و سدیم) به انتقال سیگنال های الکتریکی میان سلولها کمک می کنند. به هم خوردن تعادل الکترولیت ها می تواند سبب به هم ریختن پیام های الکتریکی شده و منجر به بروز انقباضات غیر ارادی عضلانی و نیز گاهی اوقات از دست دادن هوشیاری شود.
  • شوک هیپوولمیک. این عارضه یکی از جدی ترین و گاهی اوقات تهدید کننده ترین عوارض مرتبط با دهیدراتاسیون می باشد و زمانی اتفاق می افتد که حجم پایین خون سبب کاهش فشار خون و نیز سطح اکسیژن موجود در بدن می شود.
  • نارسایی کلیوی. این عارضه خطرناک زمانی رخ می دهد که کلیه ها دیگر قادر به دور کردن مایعات و مواد زاید اضافی از خون نمی باشند.
  • کما و مرگ. عدم درمان سریع و مناسب دهیدراتاسیون شدید می تواند کشنده باشد.
آمادگی برای درمان

به احتمال زیاد به هنگام مشاهده علایم دهیدراتاسیون، نخست به پزشک خانوادگی یا پزشک اطفال مراجعه خواهید کرد. لیکن در برخی از موارد، به هنگام تعیین وقت ملاقات، پزشک معالج، بهره گیری سریع از خدمات پزشکی را توصیه خواهد کرد. در صورت مشاهده علایم شدید دهیدراتاسیون نظیر: خواب آلودگی، سستی یا کاهش پاسخ دهی در کودکان یا سالمندان، بلافاصله به بیمارستان مراجعه کنید.

 در صورت داشتن زمان کافی، قبل از ملاقات با پزشک، اطلاعات ذکر شده در این بخش می تواند به کسب آمادگی بهتر و آگاهی از انتظاراتی که می توان از پزشک داشت کمک کنند.

 

کارهایی که می توانیم انجام دهیم

  • ثبت تمامی علایم بوجود آمده، از جمله مواردی که در ظاهر هیچ ارتباطی به علت مراجعه شما به پزشک ندارند. در صورت بروز اسهال یا استفراغ، پزشک معالج سؤالاتی را در ارتباط با زمان شروع و دفعات بروز این دو عارضه خواهد پرسید.
  • ثبت اطلاعات شخصی مهم، از جمله مسافرت های اخیری که داشته اید یا تغییراتی که به تازگی در زندگی شما بوجود آمده اند. بعلاوه بهتر است فهرستی را در ارتباط با رژیم غذایی روزانه و تمامی مواد غذایی که اخیراً خورده اید و احتمال می دهید که علت اصلی بروز بیماری باشند را نیز تهیه کنید. همچنین پزشک معالج از شما خواهد پرسید که آیا به تازگی با فرد مبتلا به اسهال تماس داشته اید یا خیر.
  • تهیه فهرستی از اطلاعات مهم پزشکی، از جمله سایر بیماری هایی که بواسطه ابتلا به آنها تحت درمان قرار دارید و اسامی داروهایی که مصرف می کنید. بهتر است اسامی داروهای تجویزی و سایر داروهایی که نیازی به نسخه پزشک ندارند و نیز مکمل ها و ویتامین های مصرفی را نیز در لیست خود بگنجانید.
  • یادداشت تمامی سؤالاتی که قصد پرسیدن آنها را دارید.

 

در مورد دهیدراتاسیون، برخی از سؤالات اصلی به قرار زیر می باشند:

  • چه عاملی منجر به بروز این علایم شده است؟
  • به انجام چه آزمایش هایی نیاز هست؟
  • چه درمان هایی را توصیه می کنید؟
  • چه مدت پس از درمان بهبودی هایی حاصل خواهد شد؟
  • آیا در زمینه رژیم غذایی یا فعالیت های بدنی محدودیت هایی وجود دارد؟
  • آیا اقداماتی وجود دارند که بتوان برای پیشگیری از بروز مجدد دهیدراتاسیون انجام داد؟
  • علاوه بر دهیدراتاسیون به بیماری های دیگری نیز مبتلا هستم، آیا نیازی به ایجاد تغییرات در درمان هایی که از آنها بهره می برم وجود دارد؟
  • آیا بروشور و یا وب سایت هایی وجود دارند که بتوانم برای دریافت اطلاعات بیشتر از آنها استفاده کنم؟

 

اقداماتی که پزشک انجام خواهد داد.

احتمالاً پزشک نیز سؤالاتی را از شما خواهد پرسید، مواردی نظیر:

  • این علایم از چه زمانی شروع شده اند؟ در زمان پیدایش این علایم مشغول چه کاری بودید؟
  • هر چند وقت یکبار دچار استفراغ یا اجابت مزاج شل می شوید؟
  • آخرین باری که ادرار کرده اید کی بوده است؟
  • آیا قادر به نگهداری مایعات یا مواد غذایی هستید؟
  • آیا علایم دیگری نظیر کرامپ های شکمی، سر درد، تب یا درد عضلات نیز بوجود آمده اند؟ شدت این علایم به چه حد است؟
  • آیا در مدفوع شما خون وجود دارد؟
  • آیا به تازگی غذایی خورده اید که به احتمال زیاد فاسد بوده باشد؟
  • آیا فرد دیگری نیز پس از خوردن همان غذا مریض شده است؟
  • آیا اخیراً با فرد مبتلا به اسهال تماس داشته اید؟
  • در حال حاضر چه داروهایی را مصرف می کنید؟
  • آیا اخیراً به خارج از کشور مسافرت کرده اید؟
  • قبل از شروع علایم بیماری وزن تان چقدر بوده است؟

 

اقداماتی که می توان تا زمان فرا رسیدن وقت ملاقات با پزشک انجام داد.

(در صورت بیمار شدن کودک) همچنان که منتظر فرارسیدن زمان ملاقات با پزشک هستید، سعی کنید تا آنجا که می توانید مقادیر کمی از محلول هیدراته کننده خوراکی که حاوی الکترولیتها می باشد (محلول او آر اس یا ORS) را به شکل مرتب به کودک بدهید. در ارتباط با میزان و دفعات استفاده از این محلول از پزشک کمک بخواهید. سعی نکنید تا آب از دست رفته در کودکان را تنها با خوراندن مایعات جبران کنید، چرا که این کار عدم تعادل الکترولیتی را که همراه با دهیدراتاسیون بوجود آمده است درمان نمی کند و حتی ممکن است که منجر به تشدید علایم نیز بشود. چنانچه خودتان یا یک فرد سالخورده به این بیماری مبتلا شده است، می توانید با نوشیدن آب، محلول هیدراته کننده خوراکی (ORS) یا نوشیدنی های ورزشی اقدام به جایگزینی آب از دست رفته بدن بکنید.

آزمایش ها و روش های تشخیص

در اغلب موارد پزشکان با توجه به علایم و نشانه های فیزیکی چون: کاهش شدید حجم ادرار یا عدم وجود ادرار، گود رفتگی چشمان و عدم وجود کشسانی و برگشت پذیری طبیعی در پوست اقدام به تشخیص بیماری دهیدراتاسیون می کنند. به احتمال زیاد به هنگام بروز دهیدراتاسیون، فرد دچار کاهش فشار خون (بویژه به هنگام تغییر وضعیت از حالت خوابیده به ایستاده)، افزایش ضربان قلب و کاهش جریان خون در پاها و مغز خواهد شد.

به منظور محرز شدن ابتلا فرد به دهیدراتاسیون و تعیین دقیق شدت این بیماری به انجام آزمایش هایی نیاز هست که از آن جمله می توان به موارد زیر اشاره کرد:

  • آزمایش های خون. از نمونه های خونی به منظور بررسی چندین فاکتور، از جمله سطح الکترولیت ها (بویژه سدیم و پتاسیم) و نیز نحوه عملکرد کلیه ها استفاده می شود.
  • آزمایش ادرار. تست های انجام شده بر روی ادرار می توانند به تشخیص بروز دهیدراتاسیون و شدت آن کمک کنند.

 

در صورتی که علت بروز دهیدراتاسیون مشخص نباشد، پزشک مربوطه انجام آزمایش های دیگری به منظور بررسی احتمال ابتلا به دیابت و مشکلات کبد و کلیوی را توصیه خواهد کرد.

درمان دهیدراتاسیون یا کم آبی

جایگزینی مایعات و الکترولیت های از دست رفته تنها درمان مؤثر دهیدراتاسیون می باشد. بهترین رویکرد درمانی برای درمان بیماری دهیدراتاسیون به فاکتورهایی چون: سن، شدت دهیدراتاسیون و عوامل بروز این بیماری بستگی دارد.

 

درمان دهیدراتاسیون در کودکان بیمار

پزشکان توصیه های ویژه ای را برای درمان دهیدراتاسیون در کودکان دارند، لیکن برخی از راهبردهای کلی این درمانها عبارتنداز:

  • استفاده از محلول هیدراته کننده (او آر اس) خوراکی. می توان در کودکان و نوزادان مبتلا به اسهال و استفراغ و تب، محلولهای هیدراته کننده خوراکی را بکار برد، مگر در مواردی که پزشک استفاده از این داروها را منع کرده باشد. این محلول ها حاوی نسبت های خاصی از نمک و آب هستند و به جایگزینی مایعات و الکترولیت های از دست رفته بدن کمک می کنند. همچنین جذب این محلول ها به دلیل طراحی خاص آنان به آسانی انجام می گیرد. محصولات هیدراته کننده خوراکی در تمامی داروخانه ها و با مارک های مختلف وجود دارند. در صورت بروز علایم کم آبی، می بایست بجای منتظر ماندن تا بدتر شدن وضعیت بیمار به سرعت اقدام به دادن مایعات فراوان به او کرد.
    اطمینان حاصل کنید که مقادیر کافی از این محلول را به کودک خود داده باشید. پزشک معالج بسته به سن کودک و شدت دهیدراتاسیون، مصرف مقادیر خاصی از این محلول را توصیه می کند، لیکن بر اساس قواعد تجربی خوراندن این مایعات می بایست به آرامی و تا هنگامی ادامه یابند که رنگ ادرار کودک شفاف شود. در صورتی که کودک استفراغ می کند، سعی کنید تا مقادیر کمی از این محلول را در فواصل مکرر به کودک بخورانید (به عنوان مثال هر چند دقیقه یکبار یک قاشق غذاخوری). چنانچه کودک قادر به نگهداری مایعات دریافتی نباشد بهتر است به مدت 30 - 60 دقیقه صبر کنید و سپس مجددا اقدام به دادن مایعات بکنید. بهتر است از مایعاتی استفاده کنید که دمای آنها همسطح با دمای اتاق باشد.
  • به تغذیه کودک از سینه ادامه دهید. به هنگام ابتلا نوزاد به دهیدراتاسیون به هیچ وجه شیر دادن را قطع نکنید، همچنین علاوه بر دادن شیر از محلولهای هیدراته کننده خوراکی نیز استفاده کنید. چنانچه کودک شما از شیر خشک تغذیه می کند بهتر است تا زمان از بین رفتن اسهال گونه هایی از شیر خشک را انتخاب کنید که فاقد لاکتوز باشند (چرا که در طول اسهال جذب لاکتوز می تواند دشوار باشد و به همین علت منجر به تشدید اسهال می شود). هیچ وقت شیر خشک را بیش از اندازه توصیه شده رقیق نکنید. در چنین مواقعی ممکن است پزشک مربوطه برای مدت کوتاهی مصرف محلول های هیدراته کننده خوراکی را به جای شیر خشک توصیه کند.
  • از دادن برخی از مواد غذایی و مایعات به کودک خودداری کنید. بهترین مایع برای کودک مبتلا به دهیدراتاسیون محلول هیدراته کننده خوراکی (او آر اس) می باشد، نوشیدن آب معمولی الکترولیت های ضروری را تأمین نمی کند و اگر چه نوشیدنی های ورزشی الکترولیت های از دست رفته را جبران می کنند، ولی این نوشیدنی ها تنها قادر به جایگزینی آن دسته از الکترولیت هایی می باشند که از طریق تعریق از بدن خارج شده اند نه از طریق اسهال یا استفراغ. شیر، نوشیدنی های حاوی کافئین، آب میوه ها یا ژلاتین نه تنها منجر به بهبود اسهال نمی شوند بلکه می توانند علایم اسهال در کودکان را نیز بدتر کنند.

 

درمان دهیدراتاسیون در بزرگسالان بیمار

 در بیشتر بزرگسالان نوشیدن آب فراوان یا سایر مایعات می تواند به بهبود دهیدراتاسیون خفیف تا متوسط ناشی از اسهال، استفراغ یا تب کمک کند. برخی از مایعات خاص نظیر: آب میوه ها، نوشیدنی های گازدار، یا قهوه می توانند سبب تشدید اسهال شوند.

 

درمان دهیدراتاسیون در ورزشکاران تمامی گروههای سنی

نوشیدن آب خنک بهترین گزینه برای درمان دهیدراتاسیون هایی می باشد که بواسطه انجام تمرینات ورزشی شدید بوجود آمده اند. اگر چه نوشیدنی های حاوی الکترولیت و محلول کربوهیدارت نیز می توانند مفید باشند.

هیچ نیازی به مصرف قرص نمک وجود ندارد (نمک بیش از حد می تواند منجر به هیپرناترمیک شدن دهیدراتاسیون شود، شرایطی که در طی آن نه تنها بدن دچار کم آبی می شود بلکه میزان سدیم موجود در بدن نیز افزایش می یابد). از مصرف نوشیدنی های گازدار نظیر کولا یا سایر گونه های نوشابه های گازدار خودداری کنید.

 

درمان دهیدراتاسیون شدید

 در موارد شدید دهیدراتاسیون، رساندن بیمار به اورژانس ضروری می باشد. در چنین مواردی مایعات و نمک بجای خوراکی به شکل درون وریدی به بیمار تزریق می شود. استفاده از هیدراتاسیون درون وریدی بجای محلول های خوراکی سبب می شود آب و مواد معدنی ضروری با سرعت بسیار بالاتری وارد بدن شود، روندی که در وضعیت های خطرناک و تهدید کننده بسیار مهم و حیاتی تلقی می شود.

پیشگیری از دهیدراتاسیون

مصرف مقادیر فراوانی از مایعات و مواد غذایی سرشار از آب، نظیر: میوه ها و سبزیجات به پیشگیری از بروز دهیدراتاسیون کمک می کند. در اغلب افراد سالم تشنگی یک شاخص مناسب روزانه برای پیشگیری از بروز کم آبی بدن می باشد. علاوه بر نوشیدن آب، با نوشیدن سایر آشامیدنی ها و مصرف برخی از مواد غذایی نیز می توان آب مورد نیاز بدن را تأمین کرد. لیکن به هنگام انجام تمرینات ورزشی نمی بایست منتظر بروز احساس تشنگی شد.

 

با بروز شرایط خاص، بدن نیاز بیشتری به جذب مایعات خواهد داشت. مواردی نظیر:

  • به محض مشاهده علایم بیماری، آب بیشتری بنوشید و یا از محلول هیدراته کننده خوراکی استفاده کنید (منتظر نمانید تا دهیدراتاسیون رخ دهد). اگر چه مایعات ورزشی مرسوم نظیر: لیموناد زنجبیلی (نوعی نوشیدنی شیرین و گازدار) یا سایر نوشیدنی های گازدار خوشایند به نظر می آیند، لیکن این نوشیدنی ها حاوی مقادیر بسیار زیادی شکر و میزان بسیار کمی سدیم می باشند و بنابراین گزینه خوبی برای جبران الکترولیت های از دست رفته بدن محسوب نمی شوند.
  •  انجام تمرینات ورزشی. بطور کلی بهتر است قبل از انجام تمرینات شدید ورزشی، مایعات زیادی بنوشید. ادرار رقیق که حجم آن زیاد و رنگ آن نیز روشن می باشد شاخص خوبی دال بر وجود آب کافی در بدن محسوب می شود. قبل از انجام تمرینات ورزشی 1 - 3 لیوان آب (0.25 - 0.75 لیتر) بنوشید و با نوشیدن آب کافی در طول تمرینات ورزشی مایعات از دست رفته بدن را جبران کنید و پس از اتمام تمرینات نیز به نوشیدن آب یا سایر مایعات ادامه دهید.
    به خاطر داشته باشید که نوشیدن بیش از حد مایعات نه تنها منجر به نفخ و ناراحتی می شود، بلکه می تواند منجر به بروز وضعیت بسیار خطرناکی شود که در طی آن سطح سدیم بدن بسیار کاهش می یابد (هیپوناترمی). این وضعیت زمانی رخ می دهد که میزان جذب مایعات  بیشتر از دفع آب از طریق تعریق می باشد.
  • محیط. در هوای گرم و مرطوب به منظور کاهش دمای بدن و جایگزینی آب از دست رفته از طریق تعریق، به نوشیدن آب بیشتری نیاز دارید. بعلاوه چنانچه پوشیدن لباس های زمستانی در فصل زمستان نیز منجر به تعریق بدن می شود، در این شرایط نیز نوشیدن آب اضافی ضرورت پیدا می کند.
    هوای گرم داخل خانه می تواند سبب کاهش رطوبت پوست شده و بدین ترتیب منجر به افزایش نیاز روزانه بدن به مایعات شود. ارتفاعات بالاتر از 2500 متر نیز می توانند بر میزان نیاز بدن به آب تأثیر گذار باشند. چنانچه انجام تمرینات ورزشی در هوای گرم منجر به بروز دهیدراتاسیون شده  است، بلافاصله به مکان سایه بروید، دراز بکشید و اقدام به نوشیدن آب یا نوشیدنی های ورزشی بکنید.
    بعلاوه، ورزشکاران جوان می بایست تعلیم داده شوند تا در صورت بروز علایم دهیدراتاسیون بلافاصله مربیان خود را از این مسأله آگاه کنند.