اعتیاد به مواد - تشخیص و درمان

معمولاً تشخیص قطعی اعتیاد پس از ارزیابی های یک روانپزشک، روانشناس یا یک مشاور متخصص در حوزه اعتیاد صورت می گیرد. معمولاً در تشخیص اعتیاد به مواد مخدر از آزمایش های خون استفاده نمی شود ولی در برخی از موارد به منظور بررسی مصرف مواد خاص این آزمایش ها نیز انجام می شوند.

برای احراز قطعیت اعتیاد، فرد می بایست تمامی معیارهای ذکر شده در راهنمای تشخیصی و آماری اختلال های روانی (DSM) را داشته باشد. این دفترچه که توسط انجمن روانپزشکی آمریکا منتشر شده است از سوی متخصصان بهداشت روانی، به منظور تشخیص بیماری های روانی مورد استفاده قرار می گیرد.

 درمان های اعتیاد شامل برنامه های درمانی بستری یا سرپایی، مشاوره و پیوستن به گروههای خود یاری می باشد. بسته به سطح اعتیاد، بیمار در ترک مواد (سم زدایی) نیز به کمک نیاز پیدا خواهد کرد.

درمانهایی نظیر مشاوره، برنامه های مدون درمانی و جلسات برگزار شده از سوی گروه های خود یاری می توانند در غلبه بر اعتیاد و پاک ماندن افراد کمک کننده باشند.

زمان مراجعه به پزشک

چنانچه تصور می کنید که قادر به کنترل میزان مصرف دارو یا مواد نمی باشید. یا مصرف این مواد منجر به برزو مشکلاتی شده، حتماً از پزشک کمک بخواهید. مراجعه سریعتر به پزشک سبب افزایش شانس برخورداری از یک درمان بلند مدت می شود. مراجعه به پزشک خانوادگی یا یک مشاور روانی نظیر روانشناس یا روانپزشک گزینه خوبی برای شروع درمان می باشد.

در صورت بروز موارد زیر لازم است که به پزشک مراجعه کنید:

  • اگر به تنهایی قادر به ترک مواد نمی باشید.
  • مصرف مواد مخدر منجر به بروز رفتارهای پرمخاطره، نظیر استفاده از سوزن مشترک یا برقراری روابط جنسی محافظت نشده و پرخطر شده است.
  • تصور می کنید که دچار علایم خماری (سندرم ترک مواد) شده اید.

 

چنانچه خود شما یا فرد دیگری به مصرف مواد روی آورده است و دارای شرایط زیر می باشد، می بایستی بلافاصله به پزشک مراجعه کند:

  • اگر دوز بالایی از مواد را مصرف کرده است.
  • هوشیاری خود را از دست داده است.
  • دچار مشکلات تنفسی شده است.
  • غش یا تشنج کرده است.
  • دارای علایم مرتبط با حملات قلبی، نظیر درد یا فشار در قفسه سینه می باشد.
  • دچار واکنش های فیزیکی یا روانی مسئله ساز شده است که در پی مصرف مواد بوجود آمده اند؛ نظیر بسیاری از ناهنجاری های روانی.
اقدام به درمان

روند درمانی اعتیاد را می توان با مراجعه به پزشک خانوادگی یا یک پزشک عمومی آغاز کرد، افراد در اکثر مواقع به درمانگاه های سوء مصرف مواد مراجعه می کنند، ولیکن برخی از افراد به یک پزشک متخصص نظیر مشاور، روانشناس یا روانپزشک ارجاع داده می شوند. بدلیل کوتاه بودن جلسات معاینه و زیاد بودن مطالب بهتر است که قبل از مراجعه به پزشک آمادگی های لازم را کسب کنید.

در این بخش اطلاعاتی در اختیار شما قرار داده شده اند که می توانند در روند کسب آمادگی و انتظاراتی که می توانید از پزشک داشته باشید کمک کننده باشند.

 

اقداماتی که می توان انجام داد:

  • رک و راست بودن در مورد جزئیات مصرف مواد. افراد معتاد معمولاً نحوه مصرف و میزان وابستگی خود را کم اهمیت و کم تر از حد واقعی نشان می دهند. صادق بودن با پزشک و سایر متخصصان بیماری های روانی لازمه برخورداری از بهترین روندهای درمانی می باشد.
  • به همراه داشتن یکی از اعضای خانواده یا دوستان
  • تهیه فهرستی از تمامی داروها ویتامین ها یا مکمل های مصرفی
  • یادداشت سؤالاتی که قصد پرسیدن آنها را دارید.

 

زمان ملاقات با پزشک محدود است، بنابراین آماده کردن فهرستی از سؤالات به شما کمک خواهد کرد تا آمادگی لازم را کسب کنید و حداکثر استفاده را از چنین جلساتی ببرید. سؤالات می بایست به ترتیب اهمیت ذکر شوند چرا که امکان به اتمام رسیدن وقت ملاقات وجود دارد. برخی از سؤالات اصلی به قرار زیر می باشند:

  • بهترین روند درمانی برای ترک اعتیاد چیست؟
  • چه درمانهای جایگزینی برای این روند توصیه شده وجود دارند؟
  • آیا نیازی به مراجعه به یک روانپزشک یا سایر افراد متخصص در حوزه بیماری های روانی هست؟ هزینه های درمان چقدر خواهند شد؟
  • آیا نیازی به بستری شدن در بیمارستان یا کلنیک های ترک اعتیاد هست؟
  • آیا بروشورهایی وجود دارند که بتوان برای کسب اطلاعات بیشتر از آنها استفاده کرد؟

علاوه بر سؤالات آماده شده از قبل چنانچه در طول معاینه سؤال جدیدی برایتان مطرح شد در پرسیدن آن تردید نکنید.

 

انتظاراتی که می توان از پزشک داشت:

احتمالاً پزشک نیز سؤالاتی را از شما خواهد پرسید. آمادگی برای پاسخگویی به این سؤالات وقت بیشتری را برای بررسی مسائل مورد نظر در اختیارتان قرار می دهد.

سؤالات احتمالی پزشک عبارتند از:

  • نخستین بار چه زمانی از مواد مخدر استفاده کردید؟
  • در حال حاضر هر چند وقت یکبار از مواد مخدر استفاده می کنید؟
  • میزان مصرف شما به چه اندازه است؟
  • آیا تا بحال تصمیم به ترک گرفته اید؟ آیا تلاش شما نتیجه بخش بوده است؟
  • آیا آمادگی لازم برای شروع درمان را دارید؟
  • انگیزه شما از اقدام به درمان چیست؟ (خستگی از وابستگی طولانی مدت، اصرار خانواده، مشکلات مالی، مشکلات خانوادگی و...)
تشخیص اعتیاد به مواد مخدر

تشخیص اعتیاد معمولاً نخست از سوی پزشک عمومی صورت می گیرد، اغلب پس از آنکه یکی از اعضای خانواده نگرانی خود را نسبت به رفتار فرد معتاد ابراز می کند.

معمولاً تشخیص قطعی اعتیاد پس از ارزیابی های یک روانپزشک، روانشناس یا یک مشاور متخصص در حوزه اعتیاد صورت می گیرد. معمولاً در تشخیص اعتیاد به مواد مخدر از آزمایش های خون استفاده نمی شود ولی در برخی از موارد به منظور بررسی مصرف مواد خاص این آزمایش ها نیز انجام می شوند.

برای احراز قطعیت اعتیاد، فرد می بایست تمامی معیارهای ذکر شده در راهنمای تشخیصی و آماری اختلال های روانی (DSM) را داشته باشد. این دفترچه که توسط انجمن روانپزشکی آمریکا منتشر شده است از سوی متخصصان بهداشت روانی، به منظور تشخیص بیماری های روانی مورد استفاده قرار می گیرد.

معیارهایی که برای احراز اعتیاد ضروری می باشند عبارتند از: الگویی از مصرف دارو که منجر به بروز مشکلات زیادی شده اند یا رنج و فشاری که در یک دوره 12 ماهه منجر به بروز 3 مورد و یا حتی موارد بیشتری از گزینه های زیر می شود:

  1. مقاومت به مواد، به این معنی که مواد نسبت به گذشته تأثیر کمتری بر بدن دارند و فرد برای دستیابی به احساس خوشایند به مصرف دوز بیشتری از مواد نیاز خواهد داشت.
  2. بروز علایم فیزیکی یا روانی خماری، یا نیاز به مصرف مواد (یا موادی مشابه) به منظور جلوگیری از  بروز این علایم.
  3. مصرف مقادیر بیشتر از حد انتظار مواد که معمولاً پس از گذشت زمانهای طولانی مصرف رخ می دهد.
  4. تلاش مستمر برای ترک یا کاهش میزان مصرف مواد.
  5. داشتن لحظاتی خوش به هنگام بدست آوردن یا مصرف مواد.
  6. چشم پوشی از فعالیت های مهم شغلی، اجتماعی یا تفریحی بدلیل استفاده از مواد.
  7. اصرار بر تداوم مصرف مواد، علیرغم آگاهی از مشکلات فیزیکی یا روانی بوجود آمده.
درمان اعتیاد

 درمان های اعتیاد شامل برنامه های درمانی بستری یا سرپایی، مشاوره و پیوستن به گروههای خود یاری می باشد. بسته به سطح اعتیاد، بیمار در ترک مواد (سم زدایی) نیز به کمک نیاز پیدا خواهد کرد.

درمانهایی نظیر مشاوره، برنامه های مدون درمانی و جلسات برگزار شده از سوی گروه های خود یاری می توانند در غلبه بر اعتیاد و پاک ماندن افراد کمک کننده باشند.

  • برنامه های درمانی. برنامه های درمانی معمولاً شامل جلسات درمانی و آموزشی می باشند که در طی آنها بر پاک ماندن و جلوگیری از گرایش مجدد فرد معتاد به مواد تمرکز می شود. چنین برنامه هایی در قالب جلسات فردی، گروهی یا خانوادگی و بشکل درمان های سرپایی یا بستری صورت می گیرند.
  • مشاوره. مشاوره فردی یا خانوادگی با یک روانشناس، روان پزشک یا مشاور اعتیاد می تواند سبب افزایش مقاومت فرد در برابر وسوسه مجدد مصرف مواد شود. رفتار درمانی نیز می تواند در گسترش شیوه های مقابله با نیاز به مصرف مواد، در اختیار قرار دادن استراتژی های پرهیز از مصرف مواد و جلوگیری از بازگشت اعتیاد و نیز چگونگی مقابله با احتمال مصرف مجدد مواد کمک کننده باشند.

مشاوره می تواند دربردارنده صحبت در خصوص شغل، مشکلات حقوقی، و درگیری های بوجود آمده با اعضای خانواده و دوستان باشد. مشاوره با اعضای خانواده فرد معتاد می تواند نقش قابل توجهی را در گسترش مهارت های مستمر ارتباطی و افزایش حمایت و پشتیبانی از فرد معتاد داشته باشد.

  • گروه های خود یاری. اغلب این گروه ها - نه همه آنها - از یک برنامه 12 مرحله ای پیروی می کنند که نخست از سوی انجمن الکلی های گمنام تدوین شده، گروه های خود یاری همچون انجمن معتادان گمنام (Narcotics Anonymous) یا NA، برای کمک به معتادان به موادی چون کوکائین، داروهای مسکن و نارکوتیک (مخدر ها) تشکیل یافته اند. پیام چنین گروه هایی این است که اعتیاد یک اختلال مزمن با خطر برگشت مجدد می باشد و برخورداری از یک درمان مستمر - که شامل مصرف دارو، مشاوره و حضور در جلسات برگزار شده از سوی گروه های خود یاری می باشد- به منظور جلوگیری از گرایش مجدد فرد به مصرف مواد مخدر ضروری می باشد. پزشک یا مشاور می توانند در یافتن چنین گروه هایی به بیمار کمک کنند.

 

ترک اعتیاد (سم زدایی)

هدف ترک اعتیاد (سم زدایی) کنار گذاشتن هر چه سریعتر و بی خطر مواد مخدر می باشد. سم زدایی می تواند شامل کاهش تدریجی دوز مواد و یا جایگزین موقتی مواد مضر با سایر داروها، نظیر متادون یا بوپرنورفین، باشد که دارای عوارض جانبی کمتری هستند.

برای برخی از افراد، ترک اعتیاد به شیوه سرپایی هیچ خطری را در پی ندارد و این در حالی است که سایر افراد می بایست برای ترک بی خطر اعتیاد در بیمارستان یا مراکز ترک اعتیاد بستری شوند.

ترک مواد مخدر مختلف منجر به بروز عوارض جانبی متفاوتی می شود و بنابراین به شیوه های متفاوتی نیز نیاز دارد.

  • کند سازهای دستگاه عصبی مرکزی (از جمله باربیتورات ها، بنزودیازپین ها و ...). عوارض جانبی خفیف در ترک این مواد می تواند شامل بی قراری، اضطراب، مشکلات خواب و تعریق باشد. علایم و نشانه های جدی تر شامل توهم، لرزش کل بدن، غش و افزایش فشار خون، ضربان قلب و دمای بدن می باشد. ممکن است ترک این مواد دربردارنده کاهش تدریجی دوز مواد و افزودن دارویی دیگر به داروهای مصرفی (به منظور تثبیت تعادل سلولهای عصبی به هنگام ترک) و یا هر دو شیوه مذکور باشد.
  • محرک ها (شامل آمفتامین ها، متامفتامین (شیشه)، کوکائین، ریتالین و ...). عوارض جانبی ترک این مواد عبارتند از: افسردگی، خستگی، اضطراب و میل شدید به مصرف مجدد مواد. در برخی از موارد، تفکرات خودکشی، تلاش به خودکشی، سایکوز (روان پریشی حاد) و پارانویا (تفکرات بدبینانه) نیز جزء علایم و نشانه ها می باشند. در طول ترک، روند درمانی معمولاً به حمایت عاطفی از سوی اعضای خانواده، دوستان یا پزشک محدود می شود. با این حال در برخی از موارد پزشک به منظور درمان افسردگی یا سایکوز، مصرف داروهای خاصی را نیز تجویز می کند.
  • داروهای شبه افیون (از جمله هروئین، مورفین، کدئین OxyContin و ...) عوارض جانبی ترک داروهای شبه افیون می تواند نسبتاً خفیف و یا شدید باشد. عوارض خفیف عبارتند از: آبریزش بینی، تعریق، خمیازه، اضطراب و میل به استفاده مجدد مواد. واکنش های شدید می توانند شامل: بی خوابی، افسردگی، بزرگی مردمک چشم، ضربان سریع، تنفس سریع، فشار خون بالا، کرامپ های شکمی، لرزش، درد عضلات و استخوانها، استفراغ و اسهال باشند. ممکن است پزشکان در طول دوران ریکاوری به منظور کاهش میل مجدد به مصرف هروئین داروی مصنوعی نظیر متادون یا بوپرنورفین را جایگزین داروی مصرفی کنند.

 

 

غلبه بر اعتیاد و پاک ماندن نیازمند تلاش و همت بسیار زیاد است. فراگیری مهارتهای جدید غلبه بر وسوسه مواد و آگاهی از محل هایی که می توان از آنها کمک گرفت، بسیار مفید می باشند. در این بخش نکاتی ارائه شده اند که می توانند در روند ترک اعتیاد کمک کننده باشند:

  • مراجعه به یک درمانگر (تراپیست). اعتیاد ارتباطی مستقیم دارد با مشکلاتی که با مشاوره (روان درمانی) قابل درمان می باشند. ممکن است فرد معتاد علاوه بر اعتیاد از سایر مشکلات روانی و خانوادگی نیز رنج ببرد که می بایستی در روند ترک به آنها نیز پرداخته شود. چنین جلسات مشاوره ای می تواند در باز پس گرفتن آرامش ذهنی و اصلاح روابط از هم گسیخته کمک کننده باشد.
  • پیوستن به گروه های حمایتی. گروه های حمایتی نظیر NA می تواند در روند مقابله با اعتیاد بسیار مؤثر باشد. دلسوزی، درک متقابل و تجربیات مشترکی که در این گروه ها وجود دارد می تواند در ترک اعتیاد و پاک ماندن معتاد بسیار کمک کننده باشد.
  • درمان سایر اختلالات روانی. از آنجایی که افراد مبتلا به سایر مشکلات روانی، نظیر افسردگی، بیشتر در معرض اعتیاد به مواد مخدر می باشند، از اینرو درمان بلافاصله این بیماری به محض مشاهده نخستین علایم و نشانه ها ضروری می باشد.

 

مداخله اطرافیان فرد معتاد

بیشتر افراد معتاد به دلیل انکار مشکل خود، اقدام به درمان و کمک گرفتن از پزشک نمی کنند. از اینرو، این اعضای خانواده، دوستان یا همکاران فرد معتاد هستند که می بایست او را به ترک اعتیاد ترغیب کنند.

برنامه مداخله یک روند برنامه ریزی شده دقیق می باشد که در آن اعضای خانواده، دوستان، مربیان یا سایر افراد گرد هم می آیند و در مورد عوارض اعتیاد با فرد معتاد صحبت و او را به قبول کردن برنامه های درمانی ترغیب می کنند. یک برنامه مداخله موفق شامل برنامه ریزی دقیق، تحقیق و کار گروهی می باشد.