اِدِم (ورم یا خیز) چیست؟

ادم تورمی است که بواسطه تجمع بیش از حد مایعات در بافت های بدن بوجود می آید. اگر چه احتمال پیدایش ادم در تمامی بخش های بدن وجود دارد، ولیکن این عارضه بیشتر در دست ها، بازوها، پاها، قوزک پا و یا ساق پاها بروز می کند.

دلایل مختلفی چون مصرف برخی از داروها، بارداری یا وجود یک بیماری زمینه ای- در اغلب موارد نارسایی های قلبی، بیماری های کلیوی یا سیروز کبدی - منجر به بروز ادم می شوند.

مصرف داروها با هدف از بین بردن مایعات اضافی و نیز کاهش مقادیر نمک موجود در بدن اغلب منجر به بهبودی ادم می شود. زمانی که ادم نشانه یک بیماری زمینه ای می باشد، خود این بیماری نیز نیازمند یک درمان جداگانه می باشد.

علایم و نشانه های ادم

علایم و نشانه های ادم عبارتند از:

  • تورم یا پف کردن بافت هایی که درست در زیر پوست قرار دارند.
  • کشیدگی یا درخشندگی پوست
  • پوستی که پس از چند ثانیه فشرده شدن فرورفتگی خود را حفظ می کند.
  • بزرگ شدن شکم

 

زمان مراجعه به پزشک

در صورت ایجاد تورم در پوست، کشیدگی یا درخشندگی پوست یا فرورفتگی پوست پس از فشار آوردن به آن، حتماً به پزشک مراجعه کنید. بهره گیری فوری از خدمات پزشکی به هنگام بروز موارد زیر ضروری می باشد:

  • تنگی نفس
  • بروز مشکلات تنفسی
  • درد قفسه سینه

علایم ذکر شده می توانند دال بر ادم ریوی باشند که نیاز به درمان فوری دارد.

 

چنانچه نشستن طولانی مدت، نظیر آنچه پروازهای طولانی رخ می دهد سبب بروز درد و تورمی در پا شود که از بین نمی رود می بایستی حتماً به پزشک مراجعه کنید. تورم و درد مزمن پا می تواند نشانه ای از وجود یک لخته خونی در شریانهای عمقی باشد (ترومبوز ورید عمقی یا DVT ).

عوامل ایجادکننده ادم

ادم زمانی رخ می دهد که مایعات از رگهای خونی بسیار کوچک بدن (مویرگ ها) به بیرون تراوش کرده و در بافت های اطراف تجمع می یابند و بدین ترتیب منجر به بروز تورم می شوند.

حالات زیر می توانند منجر به بروز موارد خفیفی از ادم شوند:

  • نشستن یا قرار گرفتن طولانی مدت در یک موقعیت ثابت
  • مصرف مقادیر بسیار زیاد غذاهای پر نمک
  • علایم و نشانه های پیش از قاعدگی
  • بارداری

 

ادم می تواند در قالب عارضه جانبی برخی از داروها نیز بوجود آید. داروهایی چون:

  • داروهای فشار خون
  • داروهای ضد التهابی غیر استروئیدی
  • داروهای استروئیدی
  • استروژن ها
  • برخی از داروهای خاص دیابتی که تیازولیدندیون نامیده می شوند.

 

گاهی اوقات ادم می تواند نشانه یک بیماری زمینه ای جدی تری باشد. بیماری ها و شرایطی که منجر به بروز ادم می شوند عبارتند از:

  • نارسایی احتقانی قلبی. زمانی که یک یا هر 2 بطن قلب توانایی پمپاژ مؤثر خون را از دست می دهند (نظیر آنچه که در نارسایی احتقانی قلب روی می دهد) خون به ساق پاها، مچ پا و خود پاها بر می گردد و سبب بروز ادم می شود. نارسایی قلبی همچنین می تواند منجر به بروز تورم در شکم شود. گاهی اوقات این پدیده سبب تجمع مایعات در ریه ها (ادم ریوی) می شود که این عارضه به نوبه خود منجر به تنگی نفس خواهد شد.
  • سیروز. وارد آمدن آسیب به کبد (سیروز) می تواند منجر به تجمع مایعات در حفره شکمی (آسیت) و در پاها شود.
  • بیماری کلیوی. زمانی که فردی به بیماری کلیوی مبتلا می باشد، ممکن است که مایعات و سدیم اضافی موجود در گردش خون منجر به بروز ادم در بدن این بیمار شوند. ادم مرتبط با بیماری های کلیوی معمولاً در پاها و اطراف چشم ها رخ می دهد.
  • آسیب های کلیوی. وارد آمدن آسیب به رگهای خونی کوچک و تصفیه کننده خون که در کلیه ها قرار گرفته اند، می تواند منجر به بروز سندروم نفروتیک شود. در سندروم نفروتیک، سطوح کاهش یافته پروتئین موجود در خون (آلبومین)، می توانند منجر به تجمع مایعات و بروز ادم شوند.
  • سیاهرگ های ضعیف یا آسیب دیده در پاها. عدم کفایت سیاهرگی مزمن، وضعیتی که در آن دریچه های یک طرفه پاها ضعیف می شوند و یا آسیب می بینند، منجر به تجمع خون در عروق خونی و بروز تورم می شود. علت بروز ناگهانی تورم در یک پا که با درد ماهیچه ساق پا همراه می باشد می تواند لخته خونی باشد که در یکی از رگهای خونی پا تشکیل شده است. در صورت بروز چنین عارضه ای می بایست هر چه سریعاً به پزشک مراجعه کنید.
  • سیستم لنفاوی ناکارآمد. سیستم لنفاوی بدن به پاکسازی مایعات اضافی از بافت ها کمک می کند. ممکن است وارد آمدن آسیب به این سیستم - به عنوان مثال بواسطه جراحی های سرطان - سبب شود که غدد و عروق لنفاوی تخلیه کننده مایعات اضافی این نواحی وظیفه خود را بخوبی انجام ندهند و بدین طریق منجر به بروز ادم شوند.

 

نیاز جنین و جفت به مایعات سبب احتباس بیش از حد معمول آب و سدیم در بدن زنان باردار شده و بدین ترتیب منجر به افزایش خطر ادم در این گروه می شود.

فاکتورهای مستعد کننده ایجاد ادم

ابتلا به بیماریهای مزمنی چون نارسایی قلبی، بیماری های قلبی یا کلیوی نیز سبب افزایش احتمال ابتلا به ادم می شود. گاهی اوقات جراحی سبب انسداد یک غده لنفاوی شده و بدین ترتیب منجر به بروز تورم در بازو و یا پاها می شود. این پدیده معمولاً تنها یک سمت بدن را تحت تأثیر خود قرار می دهد.

عوارض عدم درمان ادم

عدم درمان ادم می تواند منجر به بروز موارد زیر شود:

  • بروز تورمی که بتدریج بر شدت درد آن اضافه می شود
  • دشواری راه رفتن
  • کوفتگی عضلات
  • کشیدگی پوست که می تواند ناخوشایند یا با خارش پوست همراه باشد.
  • افزایش خطر عفونی شدن ناحیه متورم
  • ایجاد زخم در میان لایه های بافت ها
  • کاهش جریان خون
  • کاهش کشسانی سرخرگ ها، سیاهرگ ها، مفاصل و ماهیچه ها
  • افزایش خطر بروز زخم های پوستی
مراجعه به پزشک

به هنگام بروز علایم و نشانه های مرتبط با ادم می توانید به پزشک خانوادگی یا یک پزشک عمومی مراجعه کنید.

در این بخش اطلاعاتی ارائه شده اند که می توانید در روند کسب آمادگی و انتظاراتی که می توان از پزشک داشت کمک کننده باشند.

 

اقداماتی که می توان انجام داد

  • آگاهی از تمامی محدودیت های قبل از ملاقات. به هنگام گرفتن وقت ملاقات آگاهی های لازم در ارتباط با اقداماتی که می بایست قبل از ملاقات با پزشک انجام داده شوند - نظیر آمادگی های لازم برای انجام تست های معمول تشخیصی- را بدست آورید.
  • یادداشت تمامی علایم بوجود آمده، از جمله علایمی که در ظاهر هیچ ارتباطی به علت مراجعه شما به پزشک ندارند.
  • تهیه فهرستی از اطلاعات پزشکی مهم از جمله سایر بیماری هایی که بواسطه ابتلا به آنها تحت درمان قرار گرفته اید و نام تمامی داروها، مکمل ها و ویتامین های مصرفی.
  • یادداشت سؤالاتی که قصد پرسیدن آنها را دارید.

 

در مورد ادم برخی از سؤالات اصلی به قرار  زیر می باشند:

  • چه عواملی می توانند سبب بروز این علایم شده باشند؟
  • به انجام چه آزمایش هایی نیاز هست؟ آیا برای انجام این تست ها آمادگی خاصی نیاز هست؟
  • آیا وضعیت بوجود آمده موقتی می باشد؟
  • آیا نیازی به درمان هست؟
  • چه گزینه های درمانی برای این بیماری وجود دارند؟
  • علاوه بر ادم به بیماری های دیگری نیز مبتلا هستم، آیا درمان ادم می تواند سایر روندهای درمانی را مختل سازد؟
  • آیا بروشور یا دفترچه های خاصی هست که بتوانم از آنها استفاده کنم؟ چه سایتی را توصیه می کنید؟

 

انتظاراتی که می توان از پزشک داشت

احتمالاً پزشک نیز سؤالاتی را از شما خواهد پرسید. داشتن آمادگی برای پاسخگویی به این سؤالات وقت بیشتری را برای مسائل مورد نظر در اختیارتان قرار می دهد. سؤالات احتمالی پزشک عبارتند از:

  • علایم بوجود آمده کدامند؟
  • چه مدت است که این علایم بوجود آمده اند؟
  • آیا علایم بوجود آمده پایدار هستند و یا صرفاً هر از چند گاهی بروز می کنند؟
  • آیا پیش از این هم سابقه ابتلا به ادم را داشته اید؟
  • آیا مواردی وجود دارند که سبب بهبود علایم شوند؟
  • آیا استراحت شبانه سبب کاهش تورم می شود؟
  • آیا مواردی وجود دارند که سبب تشدید علایم شوند؟
  • معمولاً چه غذاهایی می خورید؟
  • آیا میزان نمک و غذاهای پر نمک دریافتی خود را محدود می کنید؟
  • آیا الکل مصرف می کنید؟
  • آیا میزان دفع ادرار شما طبیعی است؟
  • آیا تمامی بخش های بدن دچار تورم شده اند و یا صرفاً یک ناحیه خاص نظیر بازوها یا پاها؟
  • آیا بالا بردن عضو متورم بالاتر از سطح به مدت یک ساعت یا بیشتر سبب کاهش ورم می شود؟
تشخیص

پزشک معالج به منظور تعیین علت بوجود آورنده ادم به معاینه بدن و مطرح کردن پرسش هایی در ارتباط با تاریخچه پزشکی بیمار خواهد کرد. معمولاً اطلاعاتی که بدین نحو بدست می آیند برای تعیین علت اصلی ادم کافی می باشند، ولیکن در برخی از موارد انجام سونوگرافی، رادیوگرافی، آزمایش های خون یا ادرار نیز ضروری می باشد.

درمان ادم

ادم خفیف معمولاً بخودی خود از بین می رود، بویژه بالا نگهداشتن عضو متورم بالاتر از سطح قلب می تواند بسیار کمک کننده باشد.

موارد شدیدتر ادم را می توان با داروهایی درمان کرد که به خروج مایعات اضافی از بدن به شکل ادرار کمک می کنند (داروهای دیورتیک). فوروزماید (Lasix) یکی از رایج ترین گونه های داروهای دیورتیک محسوب می شود.

در درمان بلند مدت ادم، معمولاً بر درمان علت اصلی بوجود آورنده تورم تمرکز می شود. در صورتی که ادم در اثر مصرف برخی از داروها بوجود آمده باشد، در این صورت به احتمال زیاد پزشک معالج اقدام به تعدیل دوز دارو و یا تجویز داروی جایگزین خواهد کرد.

  • تحرک. حرکت و به کار بستن عضلات در ناحیه ای از بدن که دچار ادم شده است می تواند سبب پمپاژ مایعات اضافی به قلب شود. در ارتباط با تمریناتی که می توانند سبب کاهش تورم شوند با پزشک خود مشورت کنید.
  • بالا نگهداشتن عضو متورم. قسمت های متورم بدن را چندین بار در روز بالاتر از سطح قلب نگهدارید. در برخی از موارد بالا نگهداشتن عضو متورم به هنگام خواب نیز می تواند مفید باشد.
  • ماساژ. ماساژ دادن ناحیه متورم به سمت قلب که با فشار محکم، نه دردناک انجام می گیرد می تواند به دور کردن مایعات اضافی از ناحیه متورم کمک کند.
  • وارد آوردن فشار. در مواردی که تنها یکی از اعضای بدن دچار ادم می شود. پزشک استفاده از دستکش ها، جوراب ها و سایر تجهیزات طبی را توصیه می کند. این تجهیزات با حفظ فشار بر روی عضو متورم مانع از تجمع مایعات در بافتهای آن می شوند.
  • محافظت. ناحیه متورم را تمیز نگهدارید و از وارد آمدن آسیب به آن جلوگیری کنید. پوست های خشک و ترک خورده بیشتر در معرض بریدگی و عفونت قرار دارند. در صورتی که پاها بیشتر دچار تورم می شوند، می بایستی همیشه از محافظ های طبی پا استفاده کنید.
  • کاهش مصرف نمک. از توصیه های پزشک خود در ارتباط با محدودیت مصرف نمک پیروی کنید. نمک می تواند سبب افزایش احتباس مایعات و تشدید ادم شود.