ناباروری در زنان

ناباروری عبارت است از ناتوانی یک زوج برای باردار شدن پس از گذشت حداقل یک سال رابطه جنسی مکرر و بدون جلوگیری. ناباروری زنان، مردان یا تلفیق هر دو، زندگی میلیونها زوج را تحت تأثیر قرار داده است. بطور تخمینی 10 - 15 درصد از زوج ها در روند بارداری یا زایمان موفق دچار مشکل می شوند.

حدود 1/3 از موارد ناباروری به زنان و 1/3 نیز به مردان مربوط می شود و در بقیه موارد مشکل به هر دوی آنان مرتبط شده یا اینکه هیچ علت مشخصی برای ناباروری وجود ندارد.

ممکن است تشخیص علت بروز ناباروری در زنان دشوار باشد ولی با وجود این درمانهای زیادی برای این عارضه وجود دارند که انتخاب آنها به مشکل زمینه ای بستگی دارد.

پیروی از اقدامات درمانی همیشه هم لازم نیست چرا که بسیاری از زوج های نابارور در نهایت به شکل طبیعی صاحب فرزند می شوند.

دوره های بسیار طولانی (35 روز یا بیشتر) یا بسیار کوتاه (کمتر از 21 روز) قاعدگی، قاعدگی نامنظم یا نبود قاعدگی می تواند نشانه ای دال بر عدم تخمک گذاری باشد، پدیده ای که خود می تواند منجر به ناباروری زنان شود. به غیر از موارد ذکر شده، هیچ علامت یا نشانه ظاهری دیگری وجود ندارد که دال بر ناباروری باشد.

زمان مراجعه به پزشک

زمان مراجعه به پزشک تا اندازه ای به سن بیمار بستگی دارد:

  • بیمارانی که در اوایل 30 سالگی یا سنین پایین تر قرار دارند. معمولاً پزشکان برای این گروه سنی حداقل یک سال تلاش برای بچه دار شدن را قبل از انجام هر گونه آزمایش یا درمانی توصیه می کنند.
  • بهتر است افراد 35 – 40 ساله پس از 6 ماه تلاش ناموفق برای بچه دار شدن با پزشک خود مشورت کنند.
  • افراد بالاتر از 40 سال. معمولاً پزشکان شروع بلافاصله آزمایش ها یا روندهای درمانی را برای این گروه سنی توصیه می کنند.

 

پزشکان شروع بلافاصله آزمایش ها یا درمانها را در صورت وجود موارد زیر توصیه می کنند:

  • وجود مشکلات آشکار باروری در یکی از زوجین
  • وجود سابقه ای از قاعدگی های نامنظم یا دردناک
  • بیماری های التهابی لگن
  • سقط مکرر جنین
  • سابقه درمان سرطان یا آندومتریوز
فاکتورهای موثر در روند بارداری
  • ضرورت تخمک گذاری در زنان. بارداری مستلزم تولید و انتشار تخمک می باشد. پزشک می تواند در روند ارزیابی و تعیین دوره های قاعدگی و تقویت روند تخمک گذاری به بیمار کمک کند.
  • ضرورت سالم بودن اسپرم ها. در بیشتر زوج ها، این مورد مشکل آفرین نمی باشد مگر اینکه مرد سابقه بیماری یا جراحی را داشته باشد. پزشک معالج می تواند با انجام چند آزمایش ساده سلامت اسپرم ها را ارزیابی کند.
  • ضرورت برقراری روابط جنسی مکرر. برقراری روابط جنسی منظم در طول دوران باروری یکی از شرایط لازم برای بارداری می باشد. پزشک معالج می تواند در ارتباط با تعیین بهترین زمان تخمک گذاری به بیماران کمک کند.
  • ضرورت باز بودن لوله های فالوپ (لوله های رحم) و نرمال بودن رحم. لوله های فالوپ محل تماس اسپرم با تخمک هستند و ادامه بارداری نیازمند یک محل سالم برای رشد جنین می باشد.

 

برای اینکه یک حاملگی رخ دهد، تمامی بخش های روند پیچیده تولید مثل می بایست بشکل صحیحی انجام گیرند. مراحل این روند به شرح زیر می باشد:

  • آزاد شدن یک تخمک بالغ از یکی از تخمدان ها.
  • ورود تخمک به لوله فالوپ.
  • حرکت اسپرم بسوی دهانه داخلی رحم (سرویکس) و ورود آن به درون لوله فالوپ به منظور رسیدن به تخمک، و انجام عمل لقاح.
  • حرکت تخمک بارور در طول قسمت تحتانی لوله فالوپ به سمت رحم.
  • جایگزینی تخمک بارور و رشد آن در رحم.
علل ناباروری در زنان

فاکتورهایی هستند که می توانند سبب بروز اختلال در روند تولید مثل شوند. داشتن یک یا چندین مورد از فاکتورهای زیر می تواند منجر به ناباروری زنان شود:

  • اختلالات تخمک گذاری. اختلالات تخمک گذاری که به معنی تخمک گذاری کم یا عدم تخمک گذاری می باشد، مسئول بروز ناباروری در حدود 25 درصد از زوج های نابارور می باشد. نقایص بوجود آمده در روند تنظیم هورمونهای تولید مثل ترشح شده از غده هیپوتالاموس یا غده هیپوفیز، و یا مشکلات خود تخمدان می توانند منجر به بروز اختلالاتی در روند تخمک گذاری شوند.
  • سندرم تخمدان پلی کیستیک (PCOS). در PCOS، تغییرات پیچیده ای در هیپوتالاموس، غده هیپوفیز و تخمدان روی می دهد که منجر به عدم تعادل هورمون ها می شود، پدیده ای که به نوبه خود بر روند تخمک گذاری تأثیرگذار می باشد. PCOS که با مقاومت به انسولین و چاقی، رشد غیر عادی مو بر روی صورت یا بدن و آکنه همراه می باشد شایع ترین علت ناباروری در زنان محسوب می شود.
  • اختلال هیپوتالاموس. دو هورمونی که مسئول تحریک تخمک گذاری ماهانه هستند - هورمون محرک فولیکول (FSH) و هورمون لوتئینه کننده (LH) -  در طول دوران قاعدگی و با الگویی خاص از غده هیپوفیز ترشح می شوند.
    فعالیت های بدنی زیاد یا استرس های عاطفی، وزن بسیار بالا یا بسیار پایین یا افزایش و کاهش وزن قابل توجه می توانند سبب بر هم زدن این الگو شده و روند تخمک گذاری را تحت تأثیر قرار دهند. عمده ترین نشانه اختلال هیپوتالاموس، قاعدگی های نامنظم و یا عدم وجود قاعدگی می باشد.
  • نارسایی زودرس تخمدان. این اختلال معمولاً در اثر یک واکنش خود ایمنی بوجود می آید، پدیده ای که در آن بدن به اشتباه به بافت های تخمدان حمله می کند. خروج زود هنگام تخمک از تخمدان که بدلیل مشکلات ژنتیکی یا عوارض محیطی، نظیر شیمی درمانی، رخ می دهد نیز می تواند منجر به بروز چنین نارسایی شود.
    نارسایی زودرس تخمدان منجر به کاهش توانایی تخمک گذاری و نیز کاهش تولید استروژن در سنین زیر 40 سالگی می شود.
  • مقادیر بیش از حد پرولاکتین. در موارد نادر ممکن است که غده هیپوفیز سبب تولید بیش از حد پرولاکتین شود، این امر سبب کاهش تولید استروژن شده و بدین ترتیب منجر به بروز ناباروری می شود. در اغلب موارد مشکلات غده هیپوفیز منجر به تولید بیش از حد پرولاکتین می شوند، ولیکن گاهی اوقات برخی از داروها نیز می توانند منجر به بروز این عارضه شوند.
وارد آمدن آسیب به لوله های فالوپ (اختلالات لوله ای)

وارد آمدن آسیب یا انسداد لوله های فالوپ از رسیدن اسپرم به تخمک جلوگیری کرده و یا سبب انسداد مسیر تخمک بارور به رحم می شوند. عواملی که سبب وارد آمدن آسیب به لوله های فالوپ و یا انسداد آنها می شوند، عبارتند از:

  • بیماری التهابی لگن. عفونت رحم و لوله های فالوپ که بدلیل وجود بیماریهای تناسلی چون کلامیدیا، گونوریا یا سایر عفونت های مقاربتی رخ می دهد.
  • سابقه جراحی شکم یا لگن. از جمله جراحی برای حاملگی خارج از رحم- شرایطی که در آن تخمک بارور بجای رحم در درون لوله های فالوپ جای گیری کرده و شروع به رشد می کند.
  • سل لگنی که عمده ترین علت اختلالات لوله ای در سراسر جهان می باشد.
آندومتریوز

آندومتریوز زمانی رخ می دهد که بافتی که بطور عادی در داخل رحم رشد می کند شروع به جایگزینی و رشد در سایر مکانها کند. رشد چنین بافت اضافی- و برداشتن آن به شیوه جراحی- می تواند منجر به بافت زخمی شود که سبب انسداد لوله فالوپ شده و مانع از رسیدن اسپرم تخمک می شود. بعلاوه این بافت زخمی با تأثیر گذاری بر روی پوشش رحم سبب بروز اختلال در روند جایگزینی تخمک بارور می شود. از این گذشته اندومتریوز با وارد آوردن آسیب به اسپرم یا تخمک، به شیوه غیر مستقیم نیز باروری را تحت تأثیر قرار می دهد.

علل مربوط به رحم و سرویکس

دلایل رحمی و سرویکسی متعددی وجود دارند که بواسطه ایجاد تداخل در روند جایگزینی تخمک یا افزایش احتمال سقط جنین تأثیر منفی را بر روی باروری می گذارند:

  • وجود تومور یا پولیپ های خوش خیم (فیبروئیدها و میوم ها) در رحم پدیده ای شایع است. برخی از گونه های این تومورها می توانند بواسطه انسداد لوله های فالوپ یا مختل کردن روند جایگزینی منجر به بروز ناباروری شوند. با وجود این بسیاری از زنانی که دارای فیبروئید یا میوم هستند نیز می توانند باردار شوند.
  • زخم آندومتریوز یا التهاب درون رحم می تواند روند جایگزینی را مختل سازد.
  • ناهنجاری های مادرزادی رحمی ، نظیر شکل غیر عادی رحم، می تواند سبب بروز مشکلاتی در روند حاملگی و ادامه آن شود.
  • ناهنجاری های ارثی یا وارد آمدن آسیب به سرویکس می تواند منجر به تنگی سرویکس شود.
  • گاهی اوقات سرویکس قادر به تولید بهترین نوع مخاط، که امکان عبور اسپرم از مجرای سرویکس بدرون رحم را فراهم می کند، نمی باشد.
ناباروری هایی که علت مشخصی ندارند

در برخی از موارد علت بروز ناباروری هرگز مشخص نمی شود. ممکن است که ترکیب چندین فاکتور جزئی در زوجین منجر به بروز مشکلات ناشناخته ای در روند بارداری شود. اگر چه عدم دریافت یک پاسخ صریح از سوی پزشک می تواند ناامید کننده باشد ولی این احتمال نیز وجود دارد که چنین مشکلات ناشناخته ای با گذشت زمان و بخودی خود از بین روند.

عوامل دخیل در ناباروری
  • سن. با افزایش سن کیفیت و کمیت تخمک ها کاهش می یابد. تسریع میزان کاهش فولیکول در اوایل 30 سالگی منجر به پایین آمدن میزان تولید و نیز کیفیت تخمک ها می شود که این امر به نوبه خود بارداری را مشکل تر می سازد و سبب افزایش احتمال سقط می شود.
  • استعمال دخانیات. کشیدن سیگار علاوه بر وارد آمدن آسیب به سرویکس و لوله های فالوپ، سبب افزایش خطر سقط و بارداری های خارج از رحم نیز می شود. بعلاوه چنین تصور می شود که سیگار سبب پیر شدن تخمدان و خروج نابهنگام تخمک ها از تخمدان شده و بدین ترتیب از توانایی باروری می کاهد. قبل از شروع درمانهای بارداری می بایست کشیدن سیگار را ترک کنید.
  • وزن. وزن بسیار بالا یا بسیار پایین می تواند مانع از تخمک گذاری نرمال شود. بر اساس شواهد موجود برخورداری از یک توده بدنی سالم سبب افزایش تناوب تخمک گذاری و احتمال بارداری می شود.
  • سابقه ابتلا به بیماریهای مقاربتی. عفونت های مقاربتی نظیر: کلامیدیا و گونوریا می توانند به لوله های فالوپ آسیب برسانند. برقراری روابط جنسی محافظت نشده با چندین شریک جنسی سبب افزایش احتمال ابتلا به بیماریهای مقاربتی و در نتیجه بروز مشکلات ناباروری می شود.
  • الکل. نوشیدن مقادیر زیاد الکل سبب افزایش احتمال بروز اختلالات تخمک گذاری و آندومتریوز می شود.