پوکی استخوان

پوکی استخوان سبب ضعیف و شکننده شدن استخوانها می شود. شدت شکنندگی بقدری زیاد است که به زمین افتادن یا حتی یک فشار بسیار خفیف نظیر خم شدن یا سرفه نیز می تواند سبب بروز شکستگی شود. شکستگی های ناشی از پوکی استخوان معمولاً در نواحی لگن، مچ دست یا ستون فقرات رخ می دهند.

استخوان یک بافت زنده است که مرتباً در حال تحلیل و جایگزینی می باشد. پوکی استخوان زمانی رخ می دهد که تکوین استخوانهای قدیمی پیش نمی رود، به عبارت دیگر تشکیل استخوانهای جدید بسیار آهسته تر از تحلیل این استخوان ها می باشد.

پوکی استخوان، زنان و مردان تمامی نژادها را تحت تأثیر قرار می دهد، ولیکن احتمال بروز این عارضه در زنان آسیایی و سفید پوست - بویژه گروهی که در دوران پس از یائسگی بسر می برند - بالاتر می باشد. مصرف برخی از داروها، پیروی از رژیم های غذایی سالم و انجام تمرینات ورزشی می تواند در جلوگیری از کاهش تراکم استخوانها یا در جهت تقویت استخوانهای ضعیف کمک کننده باشد.

علائم پوکی استخوان

معمولاً مراحل اولیه بیماری پوکی استخوان فاقد علامت می باشد. اما به محض اینکه استخوانها ضعیف می شوند، علایم و نشانه هایی بوجود می آیند که از جمله این علایم می توان به موارد زیر اشاره کرد:

  • درد کمر که در اثر شکستگی یا تخریب مهره ها بوجود می آید.
  • کوتاه شدن قد که با گذشت زمان رخ می دهد.
  • خمیدگی
  • شکستگی استخوان که بسیار آسانتر از حد انتظار رخ می دهد

 

زمان مراجعه به پزشک

در صورتی که دچار یائسگی زودرس شده اید، چندین ماه متوالی داروی کورتیکواستروئیدی مصرف کرده اید و یا سابقه خانوادگی شکستگی لگن دارید، حتماً در ارتباط با احتمال ابتلا به پوکی استخوان با یک پزشک مشورت کنید.

فاکتورهای مستعد کننده پوکی استخوان

عوامل خطری وجود دارند که می توانند منجر به افزایش احتمال ابتلا به پوکی استخوان شوند که از آن جمله می توان به سن، نژاد، سبک زندگی، بیماری ها و درمان های پزشکی انجام گرفته اشاره کرد.

 

عوامل خطر غیر قابل تغییر

در ارتباط با پوکی استخوان عوامل خطری که خارج از کنترل بیماری هستند عبارتند از:

  • جنسیت. احتمال بروز پوکی استخوان در زنان بالاتر از مردان می باشد.
  • سن. احتمال برزو پوکی استخوان همزمان با افزایش سن بیشتر می شود.
  • نژاد. نژادهای آسیایی یا سفید پوست بیشتر در معرض ابتلا به پوکی استخوان قرار دارند.
  • سابقه خانوادگی. ابتلا یکی از والدین یا خواهران و برادران به پوکی استخوان سبب افزایش احتمال ابتلا فرد به بیماری می شود، بویژه در مواردی که سابقه ای از شکستگی لگن نیز در خانواده وجود داشته باشد.
  • سایز اسکلت. احتمال بروز پوکی استخوان در زنان و مردانی که استخوان بندی کوچکتری دارند بسیار بالاتر از سایر افراد می باشد و علت این امر نیز کاهش توده استخوانی است که همزمان با افزایش سن رخ می دهد.
علل بوجود آورنده پوکی استخوان

سطح هورمونها

افرادی که برخی از هورمونهای خاص در بدن آنان بیشتر یا کمتر از حد معمول می باشد بیشتر مستعد ابتلا به پوکی استخوان می باشند. نمونه هایی از این هورمونها عبارتند از:

  • هورمون های جنسی. کاهش سطح هورمون استروژن در دوران یائسگی، یکی از بزرگترین عوامل خطر ابتلا به پوکی استخوان می باشد. همچنین برخی از زنان مبتلا به سرطان نیز ممکن است که در طول درمان، کاهش سطح هورمون استروژن را تجربه کنند. در مردان نیز سطح هورمون تستوسترون بتدریج و همزمان با افزایش سن کاهش می یابد. بعلاوه برخی از درمانهای مرتبط با درمان پروستات نیز سبب کاهش سطوح هورمون تستوسترون در مردان می شوند. کاهش سطح هورمونهای جنسی منجر به ضعیف شدن استخوانها می شود.
  • مشکلات تیروئیدی. مقادیر بیش از حد هورمون های تیروئیدی می تواند منجر به تحلیل استخوانها شود و این پدیده زمانی رخ می دهد که غده تیروئید پر کار می باشد و یا برای درمان کم کاری تیروئید مقادیر زیادی از هورمون تیروئید مصرف می شود.
  • سایر غدد. پرکاری غدد آدرنال و پاراتیروئید نیز منجر به بروز پوکی استخوان می شود.

 

عوامل تغذیه ای

احتمال بروز پوکی استخوان در افراد زیر بسیار بالا می باشد:

  • افرادی که کلسیم کمی دریافت می کنند. کمبود دریافت کلسیم در تمام طول عمر نقش عمده ای را در بروز پوکی استخوان ایفا می کند. کمبود کلسیم منجر به کاهش تراکم استخوان، تحلیل زود هنگام استخوانها و بالا رفتن خطر بروز شکستگی در استخوانها می شود.
  • اختلالات خورد و خوراک. احتمال بروز پوکی استخوان در افراد مبتلا به بی اشتهایی عصبی بسیار بالا می باشد. مصرف کم مواد غذایی می تواند منجر به کاهش میزان کلسیم دریافتی شود. در زنان بی اشتهایی عصبی می تواند سبب قطع قاعدگی شود. که این امر به نوبه خود سبب ضعیف شدن استخوانها نیز می شود.
  • جراحی معدی - روده ای. کاهش سایز معده، بای پس و یا برداشتن بخشی از روده سبب کاهش وسعت ناحیه ای می شود که جذب مواد مغذی از جمله کلسیم را بر عهده دارد.

 

استروئید ها و سایر داروها

مصرف بلند مدت داروهای کورتیکواستروئیدی نظیر پردنیزون و کورتیزون سبب مختل شدن روند نوسازی استخوانها می شود. همچنین داروهایی که برای درمان یا پیشگیری بیماری های زیر مصرف می شوند نیز می توانند منجر به بروز پوکی استخوان شوند:

  • تشنج
  • افسردگی
  • ریفلاکس معده
  • سرطان
  • رد عضو پیوندی

 

سبک زندگی ناسالم

برخی از عادات ناصحیح نیز می توانند سبب افزایش احتمال پوکی استخوان شوند. مواردی نظیر:

  • سبک زندگی بی تحرک. افرادی که بیشتر زمان خود را در حال نشسته و سکون سپری می کنند در مقایسه با همتایان پر تحرک خود بیشتر در معرض ابتلا به پوکی استخوان قرار دارند. تمامی ورزش هایی که منجر به تقویت استخوانهای تحمل کننده وزن می شوند در جلوگیری  از پوکی استخوان مفید می باشند، ولیکن چنین به نظر می رسد که پیاده روی، دو، پرش، رقص و وزنه برداری در نوسازی استخوانهای سالم نقش بیشتری را بر عهده دارند.
  • مصرف بیش از حد الکل. مصرف مرتب بیش از 2 واحد نوشیدنی الکلی در روز منجر به افزایش احتمال بروز پوکی استخوان می شود، احتمالاً به این دلیل که الکل سبب ایجاد اختلال در توانایی جذب کلسیم بدن می شود.
  • مصرف سیگار. در حال حاضر تأثیر دخانیات در بروز پوکی استخوان بطرز دقیق مشخص نشده است، ولیکن با توجه به شواهد موجود مصرف دخانیات به یقین می تواند سبب تضعیف استخوان ها شود.
عوارض پوکی استخوان

شکستگی استخوان، بویژه در ناحیه لگن یا ستون مهره ها، از جدی ترین عوارض مرتبط به پوکی می باشد. شکستگی های لگن اغلب در اثر زمین خوردن بوجود می آیند و می توانند منجر به از کار افتادگی و حتی مرگ در اثر عوارض پس از جراحی، مرتبط با شکستگی، بویژه در سالمندان، شوند.

در برخی از موارد، حتی بدون زمین خوردن نیز شکستگی هایی در ستون فقرات بوجود می آیند. استخوانهای تشکیل دهنده ستون فقرات (مهره ها) می توانند به حدی ضعیف شوند که بطور کلی خرد شده و منجر به کمر درد، کوتاه شدن قد، خمیدگی و قوز شوند.

درمان پوکی استخوان

بیس فسفونات ها رایج ترین داروهایی هستند که برای مردان و زنان مبتلا به پوکی استخوان تجویز می شوند. نمونه هایی از این داروها عبارتند از:

  • آلندرونات
  • ریز درونات
  • ایباندرونات
  • زولدرونیک اسید

عوارض جانبی این داروها شامل حالت تهوع، دردهای شکمی، مشکلات بلع، و خطر تورم مری یا بروز زخم هایی در مری می باشد. مصرف داروها بر طبق تجویز پزشک سبب کاهش احتمال بروز این عوارض می شود. شکل تزریقی داروهای بیس فسفونات سبب بروز ناراحتی های معده نمی شود. از این گذشته زمانبندی برای تزریق سالانه یا هر 3 ماه یکبار دارو بسیار آسانتر از بخاطر سپردن مصرف هفتگی یا ماهانه قرص می باشد ولیکن اشکال تزریقی این دارو پرهزینه تر می باشند.

درمان طولانی مدت با بیس فسفونات ها می تواند منجر به بروز مشکل نادری شود که در طی آن قسمت میانی استخوان ران ترک بر می دارد و حتی ممکن است که بطور کامل نیز بشکند. بعلاوه بیس فسفونات احتمالاً بر استخوان فک نیز تأثیر گذار می باشد. پوکی استخوان فک عارضه ای نادر است و اغلب زمانی رخ می دهد که بخشی از استخوان فک به هنگام کشیدن دندان آسیب می یابند و از بین می رود. قبل از شروع مصرف بیس فسفونات حتماً برای معاینه دندانها به یک دندانپزشک مراجعه کنید.

 

هورمون درمانی

درمان با استروژن، بویژه بلافاصله پس از یائسگی، می تواند به حفظ تراکم استخوانها کمک کند. با وجود این، درمان با استروژن در زنان می تواند منجر به افزایش احتمال لخته شدگی خون و ابتلا به سرطان آندومتر، سرطان سینه و بیماری های قلبی شود.

رالوکسیفن، بدون داشتن برخی از خطرات استروژن، مقلد اثرات مفید این هورمون بر تراکم استخوان در زنان یائسه می باشد. گذشته از این مصرف این دارو می تواند سبب کاهش احتمال ابتلا به برخی از سرطانهای سینه نیز شود.

گرگرفتگی شایع ترین عارضه جانبی این دارو می باشد. رالوکسیفن می تواند منجر به افزایش خطر تشکیل لخته های خونی نیز شود.

علت پوکی استخوان در مردان می تواند کاهش تدریجی سطح تستوسترون باشد که همزمان با افزایش سن رخ می دهد. درمان جایگزینی تستوسترون می تواند به افزایش تراکم استخوان کمک کند. ولیکن با توجه به مطالعات انجام شده، در مردان مبتلا به بیماری پوکی استخوان، مصرف داروهای پوکی استخوان اثرات بهتری را نسبت به سایر درمانها از خود نشان داده اند و از اینرو توصیه می شود که برای درمان پوکی استخوان در مردان بجای تزریق تستوسترون از داروهای پوکی استخوان یا ترکیب این داروها به همراه تستوسترون استفاده شود.

 

داروهای پوکی استخوان که کمتر متداول هستند.

چنانچه فرد قادر به تحمل درمان های رایج پوکی استخوان نباشد و یا این درمانها از اثر بخشی لازم برخوردار نباشند، در این صورت احتمالاً پزشک معالج گزینه های درمانی زیر را توصیه خواهد کرد:

  • تری پاراتید (Forteo). عملکرد این داروی قوی مشابه به هورمون پاراتیروئید می باشد که منجر به تحریک رشد استخوانهای جدید می شود. مصرف این دارو بشکل تزریقی زیر پوستی انجام می گیرد. پس از گذشت 2 سال درمان با تری پاراتید، داروی دیگری نیز به منظور حفظ تداوم رشد استخوانهای جدید مصرف می شود.
  • دنوزوماب (Prolia ). دنوزوماب در مقایسه با تری پاراتید منجر به افزایش مشابه یا حتی بیشتر تراکم استخوان شده و مراحل دیگری از فرآیند ترمیم استخوان را نیز تحت تأثیر قرار می دهد. مصرف دنوزوماب هر 6 ماه یکبار و بشکل تزریق زیر پوستی انجام می گیرد. شایع ترین عوارض جانبی مصرف این دارو کمر درد و دردهای عضلانی می باشد.
پیشگیری از پوکی استخوان

پیروی از توصیه های زیر می تواند منجر به کاهش خطر بروز پوکی استخوان یا شکستگی استخوانها شود:

  • ترک سیگار. احتمالاً کشیدن سیگار بواسطه کاهش سطح استروژن در زنان و کاهش میزان جذب کلسیم در روده ها سبب افزایش روند تحلیل استخوانها می شود.
  • پرهیز از مصرف بیش از حد الکل. مصرف بیش از یک نوشیدنی الکلی در روز می تواند منجر به کاهش روند تشکیل استخوانها و کاهش توانایی بدن برای جذب کلسیم شود. از اثرات سوء مصرف الکل می توان به افزایش احتمال زمین خوردن نیز اشاره کرد.
  • پیشگیری از زمین خوردن. کفش های پاشنه کوتاه بپوشید که زیره لغزنده ای نداشته باشند. کلیه سیم های برق، سطوح لغزنده و سایر عواملی که می توانند سبب زمین خوردن شما در داخل خانه شوند را بررسی کنید. خانه را همیشه روشن نگهدارید. حتماً به درب حمام، از داخل و خارج، قلاب وصل کنید. مطمئن شوید که می توانید براحتی به تختخواب بروید و یا از آن خارج شوید.