متوترکسات

موارد مصرف

متوترکسات در درمان کارسینوم پستان، سر و گردن، ریه، تومور تروفوبلاستیک، لوسمی لنفوسیتیک حاد، لوسمی مننژیال، لنفوم های غیرهوچکینی، میکوز فونگوئید، استئوسارکوما، پسوریازیس و آرتریت روماتوئید به کار می رود. همچنین در درمان کارسینوم گردن رحم، تخمدان، مثانه، کلیه، پروستات و بیضه، لوسمی میلوسیتیک حاد، میلوم مولتیپل، آرتریت ناشی از پسوریازیس و درماتومیوزیت نیز مصرف شده است.

مکانیسم اثر

متوترکسات آنتی متابولیت و آنالوگ اسیدفولیک است که با اتصال به دی هیدروفولات ردوکتاز از احیای دی هیدروفولات به تتراهیدروفولات جلوگیری می کند و در نتیجه باعث مهار ساخت DNA و  RNA، تیمیدیلات و پروتئین می شود.

فارماکوکینتیک

جذب دارو بسیار متغیر است. از سد خونی - مغزی به مقدار کم عبور می کند. در حالی که پس از تزریق از راه غلاف طناب نخاعی، به راحتی وارد جریان خون مغزی می شود. متابولیسم دارو کبدی است. نیمه عمر نهایی با مقادیر مصرف پایین 3 - 10 سا عت و در مقادیر بالا 8 - 15 ساعت است. زمان لازم برای رسیدن به حداکثر غلظت سرمی بعد از مصرف خوراکی 1 - 2 ساعت و بعد از تزریق عضلانی 30 - 60 دقیقه می باشد. دفع دارو عمدتاً کلیوی است.

عوارض جانبی

زخم و خونریزی گوارشی، اسهال، پرفوراسیون گوارشی (ممکن است کشنده باشد)، کاهش گلبول های سفید خون، عفونت باکتریایی یا سپتی سمی، کاهش پلاکت های خون، استئوماتیت، زخم، ژنژیویت، فارنژیت، کاهش اشتها، تهوع و استفراغ از عوارض جانبی مهم و نسبتاً شایع متوترکسات می باشند.

موارد منع مصرف

به عنوان داروی ضد نئوپلاسم، در نارسایی سیستم ایمنی، جز در موارد خاص نباید مصرف شود. در درمان موارد غیرنئوپلاسم، در صورت وجود نارسائی ایمنی، عیب شدید کار کلیه و کبد و کاهش فعالیت مغز استخوان نباید مصرف شود.

هشدارها
  1. با توجه به اثرات سرطان زایی بالقوه دارو، مصرف طولانی مدت آن در موارد غیرنئوپلاسم باید با احتیاط فراوان صورت گیرد.
  2. در آسیت، انسداد مجرای گوارش، وجود ترشحات جنب یا صفاق، موکوزیت، زخم گوارشی و کولیت اولسراتیو باید با احتیاط فراوان مصرف شود.
  3. در صورت بروز اسهال یا استئوماتیت اولسراتیو مصرف دارو باید قطع شود. همچنین در صورت بروز علائم ریوی (به خصوص سرفه های خشک و آزاردهنده) مصرف دارو قطع شود. چون خطر مسمومیت ریوی برگشت ناپذیر وجود دارد.
  4. درمان با مقادیر زیاد متوترکسات را نباید آغاز کرد، مگراین که لکوورین (برای جلوگیری از عوارض خونی و گوارشی) در دسترس باشد. همچنین باید لکوورین را پس از مصرف متوترکسات تجویز کرد (نه همزمان) تا با اثر ضد نئوپلاسم آن تداخل نکند.
  5. درمان نئوپلاسم با متوترکسات را نباید آغاز کرد مگر اینکه کلیرانس کراتینین و غلظت کراتینین سرم در حد طبیعی باشد.
تداخل های دارویی

مصرف توام دارو با آسیکلوویر تزریقی، داروهای سمی برای کبد، داروها ی ضد التهاب  غیراستروئیدی، آسپاراژیناز و سالیسیلات ها، باعث تشدید عوارض سمی متوترکسات می گردد.

نکات قابل توصیه
  1. احتمال بروز و شدت عوارض جانبی، به خصوص مسمومیت کبد، به فواصل زمانی و طول مصرف دارو بستگی دارد.
  2. در تزریق دارو از راه غلاف طناب نخاعی، مقادیر زیادی متوترکسات وارد جریان خون می شود و در بیمارانی که به طور سیستمیک نیز دارو دریافت می کنند، برای جلوگیری از سمیت، تنظیم مجدد مقدار مصرف سیستمیک توصیه می شود.
  3. تعداد لکوسیت ها و پلاکت ها 7 - 10 روز بعد از تجویز دارو به حداقل می رسد و 7 روز بعد به میزان طبیعی برمی گردد.
  4. در بیماران مبتلا به آسیت، انسداد مجرای گوارش، وجود ترشحات جنب یا صفاق و عیب کار کلیه ممکن است مقادیر بیشتر و یا مدت زمان مصرف طولانی تر لکوورین لازم باشد. توصیه می شود طول مدت مصرف لکوورین بر اساس غلظت پلاسمایی متوترکسات تعیین گردد.
  5. در درمان پسوریازیس، زمانی که پاسخ بالینی مطلوب به دست آمد توصیه می شود که مقادیر دارو تدریجاً کاهش داده شود و زمان استراحت (قطع مصرف دارو) به حداکثر زمانی که پاسخ مناسب را ایجاد کند، افزایش یابد.
مقدار مصرف

خوراکی

بزرگسالان:

در درمان کوریو کارسینوما، کوریوادنوم تخریبی ومول هیداتیفرم از راه عضلانی 15 – 30 mg/day به مدت 5 روز تزریق می شودکه 3 - 5 بار به فاصله 1 – 2 هفته تکرار می شود. در لوسمی حاد لنفوسیتیک مقدار اولیه 3.3 mg/m2/day همراه با پردنیزولون یا سایر داروهای ضد سرطان به کار می رود. مقدار مصرف نگهدارنده 30 mg/m  در هفته می باشد.

درلنفوم بورکیت به میزان 10 – 25 mg/m2/day به مدت 4 – 8 روز به کار می رود که هر 7 – 10 روز تکرار می شود.

در لیمفوسارکوم پیشرفته میزان 0.625 – 2.5 mg/kg/day به کار می رود.

در میکوزفونگوئید 2.5 – 10 mg/day برای هفته ها یا ماه ها مصرف می شود.

در پسوریازیس یا آرتریت روماتوئید یا آرتریت ناشی از پسوریازیس ابتدا 2.5 – 5 میلی گرم هر 12 ساعت برای سه نوبت یک بار در هفته، سپس به میزان حداکثر 2.5 – 20 میلی گرم در هفته افزایش می یابد. یا ابتدا 10 میلی گرم یکبار در هفته که حداکثر تا 25 میلی گرم در هفته بر حسب نیاز افزایش می یابد.

به دلیل حساسیت به دارو و تفاوت های فردی، پیشنهاد شده مقدار مصرف اولیه تست در کمترین میزان داده شود.

کودکان:

به عنوان ضد نئوپلاسم مقدار 20 – 40 mg/m2 یک بار در هفته مصرف می شود.

 

تزریقی

بزرگسالان:

در لوسمی مننژیال از راه غلاف طناب نخاعی ابتدا 12 میلی گرم هر 2 - 5 روز تا زمانی که شمارش سلول های مایع مغزی - نخاعی به حد طبیعی برسد، تزریق می شود. به عنوان پیشگیری 12 میلی گرم در فواصلی که از طریق پاسخ بالینی به دست می آید مصرف می شود.

در کوریوکارسینوما، کوریوادنوم تخریبی یا مول هیداتیفرم از راه عضلانی  15 – 30 mg/day به مدت 5 روز که 3 - 5 مرتبه هر 1 - 2 هفته تکرار می شود،

در لوسمی حاد لنفوسیتیک ابتدا 3.3 mg/m2/day از راه عضلانی همراه با پردنیزولون یا سایر داروهای ضد سرطان به کار می رود. مقدار مصرف نگهدارنده از راه عضلانی 30 mg/m2 درهفته یا از راه وریدی 2.5 mg/kg هر 14 روز می باشد.

در میکوزفونگوئید از راه عضلانی 50 میلی گرم یکبار در هفته یا 25 میلی گرم دو بار در هفته به کار می رود.

در پسوریازیس یا آرتریت روماتوئید از راه عضلانی یا وریدی 10 میلی گرم یک بار در هفته که برحسب نیاز تا 25 میلی گرم افزایش می یابد، به کار می رود.

کودکان:

در لوسمی مننژیال در کودکان زیر یکسال از طریق تزریق داخل نخاعی 6 میلی گرم، کودکان یکساله 8 میلی گرم، کودکان 2 ساله 10 میلی گرم، کودکان 3 ساله یا بیشتر 12 میلی گرم، هر 2 - 5 روز بکار می رود تا شمارش سلولی مایع مغزی - نخاعی به حد طبیعی بازگردد.

به عنوان ضد نئوپلاسم 20 – 40 mg/m2  از راه عضلانی یکبار در هفته بکار می رود.

به طور کلی توصیه شده اولین تزریق لکوورین 24 – 42 ساعت پس از انفوزیون مقادیر زیاد متوترکسات (یا طی یکساعت پس از مصرف مقادیر بیش از حد آن) صورت گیرد. مقدار مصرف لکوورین باید به اندازه ای باشد که غلظت خونی آن مساوی یا بیشتر از مقادیر خونی متوترکسات باشد. مدت زمان تجویز لکوورین بسته به مقدار مصرف متوترکسات و غلظت های پلاسمایی حاصل از آن متغیر است.

فرم های دارویی

Injection: 2.5 mg – 1000 mg

Tablet: 2.5 mg