پوکی استخون چیست؟

استئوپروزیس نوعی بیماری است که باعث کاهش توده استخوانی و شکننده شدن آن می گردد. این مسئله منجر به پوکی استخوان ها و کاهش قد و حتی شکستگی های دردناک می شود. کلمه استئوپروزیس در لغت به معنی استخوان منفذدار و حاوی سوراخ های متعدد است.

پوکی استخوان یک مشکل بهداشتی جدی در اغلب کشورهاست. در آمریکا تقریباً 26 میلیون نفر به این بیماری مبتلا بوده و بیشتر از 1.5 نفر دچار شکستگی های ستون فقرات و مچ و لگن در اثر ابتلا به این بیماری هستند. حدود 80 درصد افراد مبتلا را زنان تشکیل می دهند. پوکی استخوان از علل اصلی شکستگی های استخوان در زنان یائسه و مسن است. افراد مبتلا به آرتروز التهابی (آرتروز روماتیسمی) و افرادی که داروهای گلوکوکورتیکوئیدی مصرف می کنند در خطر بالای ابتلا به پوکی استخوان قرار دارند.

استخوان به طور دایم در حال تغییر است. بافت های زنده استخوان ساختارهای لانه زنبوری دارای رسوبات کلسیم و مواد معدنی  است. در طول زندگی استخوان دستخوش فرایندی می شود که به آن بازسازی می گویند. در این فرایند استخوان پیر و کهنه شکسته شده و استخوان قوی و جدید جایگزین آن می شود. تا سن 20 – 25 سالگی کلسیمی که از غذاها برای بازسازی استخوان گرفته می شود سریعتر از تخریب استخوان است. در 25 سالگی توده استخوانی به بالاترین حد خود می رسد. در این حالت استخوان ها قوی ترین حالت و بالاترین چگالی را دارند.

در 40 سالگی توده استخوانی به تدریج شروع به کاهش می کند. زنان توده استخوانی را به علت کاهش سطح استروژن بعد از یائسگی به علت سریعتر شدن سرعت تخریب استخوان نسبت به جایگزینی آن از دست می دهند. زنان یک سوم توده استخوانی خود را طی 5 – 10  سال بعد از یائسگی از دست می دهند. احتمالاً استخوان هایی با توده استخوانی کمتر، بیشتر در معرض شکستگی قرار دارند. حتی در زمین خوردن ها و افتادن های جزئی نیز این امکان وجود دارد. پوکی استخوان اغلب به سختی تشخیص داده می شود. اما نخستین علامت خطر آن ممکن است شکستگی استخوان باشد به این دلیل است که آن را بیماری خاموش می نامند.

از دست دادن دندان می تواند یک علامت خطر برای تحت تأثیر قرار گرفتن استخوان های فک باشد. تقریباً یک سوم زنان آمریکایی تمام دندان های خود را تا اواخر 60 سالگی از دست می دهند. این امر می تواند یک علامت خطر مهم برای پوکی استخوان باشد.

عوامل خطر

مقدار توده استخوانی که شما به عنوان یک فرد بالغ دارا هستید و سرعت کاهش توده استخوانی نسبت به سن، میزان خطر ابتلای شما را به این بیماری تعیین می کنند.

محققین هنوز هم قادر به تعیین دقیق افراد مستعد ابتلا به پوکی استخوان نیستند اما این بیماری در گروهای زیر معمول است:

  • زنان یائسه
  • افراد سیگاری
  • مردان با سطح استروژن پایین
  • افرادی که مبتلا به زوال عقلی هستند
  • افراد لاغر یا با استخوان بندی باریک
  • افرادی که مبتلا به آرتروز التهابی هستند
  • افرادی که به طور مرتب ورزش نمی کنند.
  • زنانی با یائسگی زودرس (قبل از 45 سالگی)
  • افرادی که بیشتر از 2 وعده در روز الکل مصرف می کنند
  • افرادی که غذاهای غنی از کلسیم مانند لبنیات را کمتر مصرف می کنند
  • افرادی که دارای تاریخچه شکستگی های خفیف حاصل از ضربه ها در بزرگسالی بوده اند
  • افرادی که داروهایی مانند گلوکوکورتیکوئیدها و ضد صرع یا هپارین که سبب کاهش قدرت استخوان می شوند مصرف می کنند.

 

اگر شما دارای یک یا چند عامل خطر هستید در خطر بالای ابتلا به این بیماری و شکستگی استخوان قرار دارید. با پزشک خود درباره راه های کاهش خطر و آزمایش چگالی استخوان مشورت کنید و درباره راه های کاهش خطر نیز از او سوال کنید.

زنان نسبت به مردان بیشتر در معرض خطر کاهش توده استخوانی قرار دارند چون در زنان توده استخوانی 20 – 30 درصد نسبت به مردان کمتر است.

با این وجود کاهش تدریجی توده استخوانی در ارتباط با سن در هر دو جنس نقش مهمی در شکستگی های لگن در سنین بعدی بر عهده دارد.

آرتروزهای التهابی و پوکی استخوان

ابتلا به فرم های التهابی آرتروز مانند آرتریت روماتوئید باعث کاهش توده استخوانی و افزایش خطر ابتلا به پوکی استخوان می گردد. اکثریت افراد مبتلا به آرتروز به خصوص زنان به طور مرتب ورزش نمی کنند و ممکن است تحت درمان با داروهای گلوکوکورتیکوئیدی قرار بگیرند که این عامل سبب افزایش خطر ابتلا به بیماری پوکی استخوان می شود.

داروهای گلوکوکورتیکوئیدی و پوکی استخوان

گلوکوکورتیکوئیدها (Cortisone.prednisone,dexamethasone) داروهای ضدالتهابی هستند که برای درمان برخی از انواع آرتروزها، آسم و سایر بیماری های التهابی به کار می روند. متاسفانه این داروها سبب کاهش توده استخوانی می شوند که از شایع ترین علل پوکی استخوان مربوط به داروها است. مقدار کاهش توده استخوانی بستگی به دوز دارویی و مدت مصرف آن دارد. گلوکوکورتیکوئیدها از طریق کاهش توده استخوانی و کاهش تشکیل استخوان جدید خطر زا هستند.

 

همچنین این داروها سبب کاهش جذب کلسیم و سطح استروژن می شوند. اگر شما از این داروها استفاده می کنید در خطر ابتلا به این بیماری قرار دارید. البته این حالت بستگی به این دارد که شما تا چه حد استخوان های خود را قوی کرده باشید. شما باید آزمایش های تعیین چگالی استخوان را به طور مرتب برای تعیین میزان قدرت استخوان و کاهش توده استخوانی انجام دهید. همچنین شما باید از نظر سایر عوامل کاهش توده استخوانی که قابل پیشگیری هستند. ارزیابی شوید. درباره راههای پیشگیری با پزشک خود مشورت کنید.

چگونه از پوکی استخوان پیشگیری کنیم؟

راههای پیشگیری از پوکی استخوان ساختن استخوان های قوی و جلوگیری از کاهش توده استخوانی است. اگر شما از اول به طور ژنتیکی و هم از نظر شیوه زندگی دارای استخوانهای قوی هستید احتمالاً کمتر دچار مشکات مربوط به پوکی استخوان خواهید شد.

همچنین چون عامل ژنتیک را نمی توان تغییر داد می توان با انتخاب شیوه زندگی سالم از پوکی استخوان پیشگیری کرد و با سرعت آن را کم کرد. قبل از 35 سالگی می توانید از روشهای ذکر شده برای ساختن توده استخونی بالا برای کمک به کاهش سرعت از دست رفتن توده استخوانی در سنین بعدی استفاده کنید.

 

الف) دریافت کلسیم خود را افزایش دهید.

رژیم غذایی برای پیشگیری از پوکی استخوان حیاتی است. توصیه های تغذیه ای جاری تأکید بر مصرف کلسیم برای پیشگیری از کاهش توده استخوانی دارند. دریافت کلسیم چگالی استخوان و سایر فرایندهای بدن را تحت تأثیر قرار می دهد. بدن شما باید مقدار کلسیم مشخصی را در خون برای انقباض ماهیچه ها و ضربان قلب و لخته شدن خود دارا باشد. چون این اعمال مقدم بر نقش کلسیم در چگالی استخوان است بدن از کلسیم استخوان ها برای حفظ سطح نرمال کلسیم خون در صورت کافی نبودن دریافت کلسیم استفاده می کند.

مقدار نیاز شما به کلسیم بستگی به جنس و سن و خطر ابتلا به پوکی استخوان دارد. اغلب افراد بالغ به 1000 – 1500 میلی گرم کلسیم در روز احتیاج دارند که این مقدار کلسیم یا از طریق غذاها به دست می آید و یا به صورت مکمل مصرف می شود. متاسفانه اغلب زنان فقط نصف مقدار مورد نیاز یعنی 500 میلی گرم از رژیم غذایی به دست می آورند.

دریافت کافی کلسیم برای زنان زیر 35 سال مهم است چون در این سن بدن شما هنوز قادر به جذب و ذخیره کلسیم می باشد. متخصصین 1500 میلی گرم کلسیم در روز را برای نوجوانان و زنان باردار و شیرده توصیه می کنند.

هم زمان با بالا رفتن سن جذب و استفاده بدن از کلسیم پایین می آید. افزایش دریافت کلسیم به 1500 میلی گرم یک روش مهم برای جلوگیری از کمبود بعد از 50 سالگی است.

دریافت 400 – 800 (واحد بین المللی) ویتامین D در روز همچنین مفید می باشد. ویتامین D مقدار کلسیم جذب شده از روده را افزایش می دهد. بدن شما ویتامین D را در پاسخ به نور آفتاب می سازد. منابع ویتامین D شامل جگر، روغن ماهی، شیرهای غنی شده با ویتامین D و مکمل ها هستند.

 

* منابع غذایی کلسیم

غذاها بهترین منابع طبیعی کلسیم هستند. شما می توانید مقدار کلسیم رژیم خود را از طریق خوردن بیشتر محصولات لبنی افزایش دهید. شیر، پنیر و ماست بالاترین مقدار کلسیم را دارا هستند. یک لیوان شیر (240cc) حاوی 300 میلی گرم کلسیم و یک چهارم نیاز روزانه شما است. برای جلوگیری از اضافه شدن چربی و کالری به رژیم خود از محصولات لبنی کم چرب و بدون چرب استفاده کنید. این فراورده ها همان مقدار کلسیم را که در فراورده های پرچرب وجود دارد در اختیار فرد قرار می دهند. اگر شما مبتلا به عدم تحمل لاکتوز هستید از فراورده های بدون لاکتوز برای تأمین نیازهای خود استفاده کنید.

علاوه بر محصولات لبنی سایر موادی که دارای میزان بالای کلسیم هستند. شامل:

  •  
  • غذاهای حاوی سویا
  • آب پرتقال غنی شده با کلسیم
  • نان و غلات صبحانه غنی شده
  • سبزیجات سبز رنگ و برگ دار

 

* مکمل های کلسیم

اگر شما قادر به خوردن محصولات لبنی نیستید و یا آنها را دوست ندارید مکمل های کلسیم مقدار کلسیمی را که شما از طریق غذاها به دست نمی آورید جبران می کنند.

مکمل ها به صورت قرص و شربت وجود دارند. مکمل ها بر طبق میزان کلسیم آنها متفاوت هستند. مکمل های کربنات کلسیم حاوی بالاترین میزان کلسیم مورد استفاده هستند. با این وجود این مکمل ها به سختی در بدن جذب می شوند. شما می توانید جذب کلسیم را با مصرف مکمل های کربنات کلسیم همراه غذا افزایش دهید. سیترات کلسیم و گلوکونات کلسیم حاوی مقدار کمتری کلسیم هستند ولی جذب آنها در بدن بهتر صورت می گیرد. با پزشک خود درباره بهترین نوع مکمل ها مشورت کنید.

 

ب) اجتناب از کشیدن سیگار

سیگاری ها در خطر ابتلا بیشتری نسبت به غیر سیگاری ها قرار دارند. سیگار به طرق مختلف باعث کاهش توده استخوانی شده و جذب کلسیم در سیگاری ها کاهش می یابد. زنانی که بطور مرتب سیگار می کشند در سنین پایین تری مبتلا به یائسگی شده و دارای سطح پایین تر استروژن هستند. نهایتاً سیگار کشیدن اثرات مفید درمان با استروژن بعد از یائسگی را کاهش می دهد. این عوامل خطر ابتلا به پوکی استخوان را افزایش می دهد.

 

پ) اجتناب از مصرف الکل

 

افرادی که مقدار زیادی الکل مصرف می کنند. بیشتر در معرض خطر ابتلا به پوکی استخوان قرار دارند. چون آنها دارای توده استخوانی کمتر بوده و کاهش توده استخوانی در آنها سریعتر صورت می گیرد. این کاهش سریع ممکن است در نتیجه تأثیر مستقیم الکل بر روی استخوان ها باشد. در افرادی که الکل مصرف می کنند شانس افتادن و شکستگی استخوان افزایش می یابد.

 

ج) ورزش و فعالیت فیزیکی

 

ورزش و آن دسته از فعالیت های فیزیکی که باعث تحمل فشار روی استخوان ها یا باعث افزایش جاذبه بر آنها می شود به حفظ توده استخوانی کمک می کند.

برخی از فعالیت های ورزشی مانند کار با وزنه ها باعث تقویت استخوان در افراد بالغ و حفظ توده استخوانی در افراد میان سال می گردد. این فعالیت ها شامل فعالیت های هوازی، تند راه رفتن، اسکی، بالا رفتن از پله ها، تنیس و پیاده روی است. ورزش همچنین به آسان راه رفتن و حفظ تعادل که برای جلوگیری از افتادن لازم است کمک می کند.

محققین دقیقاً نمی دانند که چه مقدار ورزش برای پیشیگری از کاهش توده استخوانی لازم است. بنابراین اغلب جداول راهنما برای ورزش مربوط به سلامت قلب است نه سلامت استخوان.

یک هدف منطقی برای تأثیر ورزش بر روی سلامتی انجام برخی از انواع ورزشهای وزنه برداری به مدت 30 دقیقه در هفته می باشد. شما حتی می توانید 10 – 15 دقیقه در روز ورزش کنید. با پزشک خود درباره چگونگی شروع یک برنامه ورزشی در صورتیکه از نظر فیزیکی فعال نیستید و یا دارای یکی از حالات زیر هستید مشورت کنید.

 

  • پوکی استخوان یا شکستگی بعد از 40 سالگی
  • درد یا فشار در سینه، گردن، شانه یا بازوبعد از ورزش
  • بیماری قلبی، فشار خون، سکته، کلسترول بالا یا سابقه فامیلی بیماری قلبی
  • احساس گیجی و منگی یا کوتاه شدن تنفس و به نفس نفس افتادن بعد از یک نرمش سبک
  • هر حالتی که احتیاج به مراقبت پزشکی یا دارویی قبل از انجام حرکت ورزشی داشته باشد مثل دیابت

 

د) ملاحظات دریافت استروژن

 

بعد از یائسگی زنان توده استخوانی خود را از دست می دهند. چون تخمدان ها کار تولید هورمون استروژن را متوقف کرده اند. علاوه بر کنترل دوره های قاعدگی این هورمون به نگهداری کلسیم در استخوان و حفظ توده استخوانی کمک می کند. کاهش مقدار استروژن از علل اصلی پوکی استخوان در زنان بعد از یائسگی است.

یائسگی معمولاً در سنین 50 سالگی شروع می شود. اما ممکن است در برخی موارد زودتر نیز آغاز شود. به عنوان مثال برداشتن تخمدان ها به وسیله عمل جراحی باعث یائسه شدن فرد می شود. تمام زنان یائسه باید در مورد درمان با استروژن با پزشک مشورت کنند. جایگزینی استروژن یکی از مؤثرترین راه ها برای پیشگیری از شکستگی های حاصل از پوکی استخوان در زنان است. این روش در 5 – 10 سال اول بعد از یائسگی مفید واقع می شود. و این زمانی است که سرعت کاهش توده استخوانی بالا است اما در سایر مراحل نیز می تواند مفید و کمک کننده باشد. درمان طولانی مدت با استروژن باعث کاهش خطر شکستگی به میزان 50 درصد می شود.

 

پزشک استروژن درمانی را در حالات زیر توصیه می کند:

  • یائسگی شروع شده باشد.
  • داشتن شکستگی در اثر پوکی استخوان
  • کاهش توده استخوانی که با استفاده از آزمایش چگالی استخوان تشخیص داده شده است.
  • مصرف داروهایی که باعث ضعیف شدن استخوان ها می شود. (گلوکوکورتیکوئیدها و داروهای ضد انعقادی یا هپارین)

 

استروژن باید توسط پزشک تجویز شود و این هورمون امروزه به صورت قرص، چسب های پوستی یا به صورت تزریقی قابل دسترس هستند. دریافت استروژن باعث افزایش خطر سرطان سینه و رحم می شود. برای کاهش این خطرات پزشک مخلوط استروژن پروژسترون و سایر هورمون ها را به خصوص در مورد زنانی که هیسترکتومی (برداشتن رحم) انجام نداده اند تجویز می کنند.

درمان با استروژن باعث عوارض جانبی ناخواسته ای مانند خونریزی های شبیه قاعدگی می گردد. هورمون های جدید شبیه استروژن عوارض جانبی کمتری دارند. اگر شما استروژن مصرف می کنید لازم است که با پزشک خود در ارتباط نزدیک بوده و مشاوره کنید. ممکن است پزشک دریافت استروژن را در صورت داشتن سابقه فامیلی و تشخیص سرطان رحم و تخمدان و سینه و یا لخته خون منع کند.

برای افرادی که نمی توانند استروژن دریافت کنند درمان دیگری برای کمک به حفظ توده استخوانی و جلوگیری از شکستگی های پوکی استخوان وجود دارد. این درمان ها شامل استفاده داروهایی مانند alendronate, calcitonin, raloxifine است.

تمام داروها از شکستگی های ستون فقرات در اثر پوکی استخوان جلوگیری می کنند به علاوه آلندرونات باعث پیشگیری از شکستگی استخوان ران می شود.

تشخیص پوکی استخوان

شما ممکن است به علائم بیماری تا شکستن استخوان، کاهش قد و خم شدن قسمت بالای بدن به جلو توجه نداشته باشید. با وجود این پزشک شما راه هایی را برای تعیین ابتلا می شناسد و اگر شما به پوکی استخوان مبتلا باشید و یا در خطر ابتلا قرار داشته باشید پزشک شما ممکن است سوالاتی درباره تاریخچه دارویی و پزشکی، با توجه ویژه نسبت به سلامتی کلی شما و شکستگی ها و تاریخچه خانوادگی و رژیمی بپرسد. شما ممکن است به آزمایش فیزیکی و تست خون و ادرار برای تعیین سایر بیماری های ضعیف کننده استخوان احتیاج داشته باشید.

اگر شما در خطر ابتلا قرار دارید و نشانه هایی از بیماری در شما بروز کرده، پزشک شما آزمایش تعیین چگالی استخوان را انجام می دهد. این آزمایش بهترین روش برای تعیین خطر شکستگی در بیمارانی است که هنوز دچار شکستگی شده اند. این آزمایش ابزار کار برای تشخیص پوکی استخوان به خصوص در زمان اولیه ابتلا به آن است.

اندازه گیری دقیق چگالی استخوان به شما و پزشک در ارزیابی راه های پیشگیری و درمان کمک  می کند. تعیین چگالی استخوان باید در افرادی که داروهای گلوکوکورتیکوئیدی مصرف می کنند و یا هر فردی که دچار شکستگی های مشکوک ستون فقرات است و کسانی که مبتلا به بیماری های مؤثر بر جذب کلسیم هستند باید انجام شود.

آزمایش تعیین چگالی استخوان برای برخی زنان قبل از یائسگی نیز توصیه شده است. این آزمایش همچنین برای کنترل، درمان و پیشگیری از پوکی استخوان به کار می رود.

اندازه گیری چگالی استخوان یک آزمایش سریع و بدون درد و ارزان است. دقیق ترین این روشها توسط یک دانسیتومتر استخوان به نام DXA (dual, x – ray/absorptiometry) انجام می گیرد.

اسکن DXA بسیار دقیق و قادر به تعیین کاهش توده استخوان به میزان 1 – 2 درصد است. DXA نه تنها برای تشخیص توده بلکه برای تعیین چگالی استخوان در طی زمان درمان نیز استفاده می شود.

استفاده معمول از اشعه X برای تعیین چگالی استخوان دقیق نیست زیرا 30 درصد و بیشتر از آن چگالی استخوان، قبل از نشان دادن واضح توسط اشعه X از بین رفته است.

پزشک شما همچنین تست های آزمایشگاهی زیر را برای تعیین علل ثانویه پوکی استخوان انجام می دهد. تست های آزمایشگاهی شامل:

  • تست فسفر
  • تست پروتئین
  • تست کلسیم سرم
  • تست آلکالین فسفات
  • تست هورمون تیروئید
  • تست عملکرد کبد و کلیه

 

برخی پزشکان دارای تجارب ویژه ای هستند که به تشخیص و درمان افراد مبتلا کمک می کند. رماتولوژیست ها در زمینه درمان بیماران مبتلا به آرتروز و مشکلات ماهیچه ای استخوان تخصص دارند. آندوکرینولوژیست ها در درمان بیماری های سیستم آندوکرینی (غدد و هورمون) که می تواند شامل پوکی استخوان نیز باشد تخصص یافته اند.

درمان پوکی استخوان

شما مراحل مختلفی برای پیشگیری از پوکی استخوان می توانید طی کنید، مانند افزایش دریافت کلسیم، ورزش مرتب، دریافت استروژن و حفظ شیوه زندگی سالم که این عوامل به درمان بیماری نیز کمک می کنند. شما باید درباره خطرات و فواید درمان ها اطلاعاتی داشته باشد و هنگام مقایسه روشهای درمان، الویت ها و عوامل سلامتی را نیز در نظر بگیرید.

جایگزینی هورمون HRT از قدیمی ترین روش هاست و بیشتر برای درمان پوکی استخوان تجویز می شود. این روش برای پیشگیری یا درمان کاهش توده استخوان بوسیله جبران کاهش استروژن بعد از یائسگی طراحی شده است. HRT همچنین به نام استروژن درمانی شناخته شده است که سرعت گسترش پوکی استخوان و خطر شکستگی را کاهش می دهد. HRT را اغلب برای زنان یائسه توصیه می کنند و محققین دریافته اند که این قبیل درمان ها باعث افزایش توده استخوانی حتی در زنان مبتلا به پوکی استخوان و یائسه می شود درمان ها به صورت قرص یا چسب است و قرص ها دارای استروژن و پروژسترون هستند.