تغذیه تکمیلی

تغذیه تکمیلی یعنی افزایش تدریجی طیف وسیعی از مواد غذایی علاوه بر شیر مادر به برنامه غذایی شیرخوار به نحوی که او هم، بتدریج بتواند ازحدود یک سالگی همان غذایی که بقیه افراد خانواده می خورند استفاده نماید.

از پایان شش ماهگی اکثر شیرخواران علاوه بر شیر مادر، نیازمند دریافت مقداری انرژی اضافی و برخی مواد غذایی و ریز مغذی ها هستند. به این دسته از مواد غذایی، غذای کمکی و به این نوع تغذیه، تغذیه تکمیلی می گویند. گرچه ممکن است شیر مادر به تنهایی برای تغذیه شیر خوار پس از شش ماهگی هم کافی باشد ولی به منظور آموزش صحیح و به موقع تغذیه، توصیه می شود که تغذیه تکمیلی برای همه شیرخواران در پایان شش ماهگی (پایان 180 روزگی) شروع  شود. با توجه به توانایی های تغذیه ای شیرخوار، غذای کمکی در شروع باید بسیار ساده و نرم و از موادی تهیه شود که هضم آن آسان باشد.

سن مناسب برای شروع تغذیه تکمیلی

بهترین زمان برای شروع غذای کمکی پایان شش ماهگی یعنی 180 روز بعد از تولد کودک است زیرا:

  • از شش ماهگی به بعد به دلیل وزن مناسبی که کودک تا کنون گرفته است نیاز او به انرژی وبرخی ریزمغذی ها افزایش می یابد و چون شیر مادر تمام نیازهای تغذیه ای کودک را تأمین نمی کند لازم است انرژی، پروتئین، آهن، روی و برخی ویتامین های محلول در چربی مانند ویتامین های D , A علاوه بر شیر مادر با افزایش غذای کمکی به کودک رسانده شود.
  • ذخیره آهن شیرخواری که به موقع متولد شده است تقریباً حوالی شش ماهگی به حداقل می رسد بنابراین اگر آهن را از طریق غذاهای کمکی و قطره آهن (و با شربت آهن) دریافت نکند ممکن است مبتلا به کم خونی شود .

در مورد نوزادانی که با وزن کمتر 2500 گرم متولد می شوند گرچه تغذیه انحصاری آنان با شیر مادر باید تا پایان شش ماهگی ادامه داشته باشد ولی وقتی دو ماهه شوند لازم است قطره آهن هم شروع شود.

در مورد "روی" نیازی به تجویز مکمل یاری نیست مگر در شرایط خاص که تجویز آن الزامی می باشد. بنابراین شروع به موقع تغذیه تکمیلی مرحله مهمی در زندگی شیرخوار است که می تواند علاوه بر فراهم نمودن زمینه مساعد جهت کسب تجربیات جدید، بر رشد و نمو کودک نیز تأثیر زیادی بگذارد.

خطرات زود شروع کردن تغذیه تکمیلی

اگر غذای کمکی زودتر از زمان توصیه شده شروع شود ممکن است برخی از مشکلات زیر ایجاد شود:

  • احتمال بروز آلرژی (اگزما، خس خس سینه، کهیر و مشکلات گوارشی و ...) بیشتر است.
  • با شروع غذای کمکی، رغبت شیرخوار به مکیدن پستان کمتر می شود و در نهایت تولید و ترشح شیر مادر کاهش می یابد و شیرخوار از مزایای تغذیه انحصاری و دریافت مقدار کافی شیر مادر محروم می ماند.
  • به دلیل عدم آمادگی و تکامل دستگاه گوارش و سیستم ایمنی بدن شیرخوار، سلامتی او بیشتر به خطر می افتد چون هر نوع عفونت یا اسهال در شیرخواران با سن کم، خطرناک تر است و احتمال دارد سبب کاهش وزن کودک نیز شود بنابراین هر چه غذای کمکی زودتر شروع شده باشد مخاطرات آن هم بیشتر می شود.
خطرات دیر شروع کردن تغذیه تکمیلی

اگر غذای کمکی خیلی دیرتر از زمان توصیه شده شروع شود آشنا شدن شیرخوار با مزه و قوام انواع غذاها به تأخیر می افتد و قبول مواد غذایی و بلعیدن غذا ممکن است با مشکلات بعدی همراه باشد. بسیاری از شیرخواران که دیرتر از پایان شش ماهگی با غذای کمکی آشنا می شوند و مدت طولانی تری فقط از شیر مادر تغذیه می کنند ممکن است نسبت به استفاده از غذاهای جامد تمایل کمتری داشته باشد که این امر می تواند از نظر پذیرش غذا و کاهش دریافت مواد معدنی مانند "روی" و "آهن"، مشکلاتی برایشان ایجاد نماید و در دراز مدت نیز بر رشد و تکامل آنان تأثیر نامطلوب بگذارد.

بعضی از شیرخواران در شروع یا در طی هفته های اول شروع تغذیه تکمیلی، به خوردن غذاهای کمکی تمایل نداشته و علاقه ای نشان نمی دهند. در این کودکان، مادامی که از طریق تغذیه با شیر مادر، خوب رشد می کنند و تکامل شان مناسب است جای نگرانی نیست. با این وجود توصیه می شود غذاهای مورد نظر را تهیه و کودک را به خوردن غذا تشویق نمود ولی هرگز نباید به اصرار و اجبار متوسل شد.

خصوصیات تغذیه تکمیلی مناسب
  • نمک، شکر و ادویه و قند به آن اضافه نشود.
  • متناسب با عادات غذایی خانواده و مورد علاقه و میل کودک باشد.
  • با استفاده از مواد غذایی تازه و قابل دسترس و به روش پاکیزه و بهداشتی تهیه شود.
  • تغذیه تکمیلی باید در حجم کم، دارای کالری مطلوب بوده و حاوی پروتئین و ریز مغذی های لازم باشد.
  • با قوام مناسب برای سن شیرخوار تهیه شود، کاملاً پخته و نرم باشد تا کودک بتواند آن را به راحتی بلع کرده و هضم نماید.
غذاهای کمکی خانگی یا غذاهای آماده

غذاهای کمکی که در خانه تهیه می شوند بر آنچه که به صورت تجارتی و در بسته بندی های مختلف تهیه و در دسترس خانواده ها قرار می گیرند، ارجحیت دارند زیرا اگر چه غذاهای کمکی تجارتی آماده مصرف هستند ولی مضراتی هم دارند از جمله:

  • سلامت مواد اولیه آنها مورد تردید است.
  • گاهی اوقات خود غذا هم ممکن است آلوده باشد.
  • خیلی گرانتر و با هزینه غذای کمکی که در خانه تهیه می شوند قابل مقایسه نیستند.
  • اکثر اوقات برای نگهداری آنها موادی اضافه می کنند که برای شیرخوار مناسب نیست.
  • طعم آنها با طعم غذاهای خانواده متفاوت است و مانع تمایل کودک به خوردن غذای خانواده می شود.
  • چون عموماً مخلوطی از چند ماده غذایی هستند اگر کودک به یکی از آنها عدم تحمل داشته باشد مشخص نمی شود.
  • تداوم مصرف آنها که به صورت پوره خیلی نرم هستند می تواند مهارت خوردن غذاهای دیگر را از کودک سلب نماید.
  • ممکن است کودک با سمومی از قبیل فلزات سنگین مانند آرسینیک، سرب، آلومنیوم، کادمیوم، جیوه و ... و یا آلودگی های میکروبی مواجه شود.
  • به بعضی از این غذاها شیر خشک اضافه می کنند که باید با آب مخلوط شوند و بعضی هم فاقد شیر هستند که لازم است به آنها شیر اضافه کرد. عدم توجه به این مطلب موجب بهم خوردن تعادل مواد غذایی و آب و املاح می شود. از طرف دیگر امکان ایجاد آلرژی به پروتئین شیر گاو هم وجود دارد.
  • به علت وجود فیتات در غذاهای آماده، جذب آهن موجود در آنها ناچیز است و اگر حاوی سویا باشد مقدار فیتواستروژن به شیرخوار می رسد.
  • نحوه جابجایی و نگهداری آنها در کشتی گمرک، انبار و مغازه ها نامعلوم است. ضمناً ممکن است تاریخ مصرف آنها گذشته باشد و خریدار به این موضوع توجه نکند. حتی اگر تاریخ مصرف هم نگذشته باشد باز هم غذای مانده محسوب می شوند و هرگز به تازگی و سلامت غذای خانگی نیستند. در برخی مناطق که غذاهای تجارتی را در آب جوشیده حل می کنند اگر آب آلوده باشد احتمال بروز بیماری بیشتر می شود.
اصول بهداشتی در تهیه و نگهداری غذای کمکی
  • قبل از تهیه غذا باید مادر دستهایش را با آب و صابون بشوید.
  • نگهداری غذای کمکی در یخچال 24 ساعت وحداکثر تا 48 ساعت اشکالی ندارد.
  • توصیه می شود غذای کمکی حتی الامکان به مقدار مورد نیاز روزانه تهیه شود تا کودک از غذای تازه بهره مند گردد.
  • قبل از غذا دادن به شیرخوار، مادر علاوه بر شستن دستهای خود با آب و صابون، دست و صورت کودک را نیز بشوید.
  • ظروف مورد استفاده، وسایل تهیه مواد اولیه غذا مانند سطح میز، تخته گوشت خردکنی یا سبزی خردکنی باید شسته و تمیز باشد.
  • ظروف غذای کودک باید مشخص و جدا باشد، از بشقاب دیگران غذا نخورد و بعد از هر بار استفاده، ظروف غذای او کاملاً با آب و مایع ظرفشویی شسته شود.
  • اگر غذای تهیه شده بیشتر از مصرف هر وعده باشد برای نگهداری بقیه غذا باید بلافاصله آن را در ظروف های تمیز و کوچک که در آن کاملاً بسته می شود (هر ظرف برای یک وعده) ریخت و بعد از خنک شدن که معمولاً یکی دو ساعت طول می کشد در یخچال (4 – 5 درجه سانتی گراد) گذاشت و نگهداری نمود.
  • غذایی که در یخچال نگهداری شده باید به مقدار مورد نیاز یک وعده مجدداً داغ شود. غذا را هنگام داغ کردن باید کاملاً بهم زد تا همه اجزاء آن بطور یکنواخت داغ شود سپس با امتحان کردن و اطمینان یافتن از ولرم شدن آن، غذا را به کودک بدهند.
  • غذای تهیه شده تا دو ساعت در دمای اتاق قابل نگهداری است و نیازی به داغ کردن مجدد ندارد. (غذاهای کمکی که با شیر تهیه می شود تا یک ساعت قابل نگهداری است).
  • در موارد بسیار زیاد که مادر به دلیل مشغله زیاد امکان تهیه غذای روزانه را ندارد می تواند غذا را به مقدار بیشتر و برای یک هفته تهیه کند. آن را به اندازه های یک وعده ای تقسیم نماید، در ظرفهای کوچک و تمیز بریزد و در فریزر نگهداری کند.
  • غذاهای کمکی فریز شده را نباید در دمای اتاق ذوب کرد بلکه شب قبل باید در یخچال گذاشت هنگام استفاده در قابلمه کوچکی ریخته و دوباره داغ کرد.