کم خونی کودکان

کم خونی در واقع کاهش میزان هموگلوبین خون است که در نتیجه کمبود گلبولهای قرمز یا کمبود هموگلوبین در سلولهای قرمز خون و یا هر دو علت روی می دهد. کم خونی انواع مختلفی دارد که کم خونی ناشی از کمبود آهن متدوال ترین نوع آن است. این نوع کم خونی به دلیل کاهش آهن در بدن اتفاق می افتد. هر گونه کمبود در مواد مغذی نظیر ویتامین , B6  B12، اسید فولیک، ویتامین A و مس نیز باعث این بیماری می شود.

کم خونی ناشی از کمبود آهن، عمده ترین کاستی تغذیه ای در جهان است و عموماً بین زنان در سنین باروری، سالخوردگان و کودکان رایج است. کم خونی شدید در کودکان باعث ظهور علائم زیر می گردد.

  • رخوت و سستی
  • افزایش آمادگی در مقابل عفونتها
  • کند ذهنی و کاهش قدرت یادگیری
میزان نیاز به آهن

میزان نیاز به آهن بر اساس سن، جنس و وضعیت فیزیولوژیکی افراد متفاوت است، مثلاً زنان باردار به علت افزایش حجم خون، رشد جنین و جفت و سایر بافتها به آهن بیشتری نیاز دارند، به همین دلیل بیش از سایرین در معرض خطر کم خونی قرار دارند. در شیرخواران در صورت سلامت مادر، میزان ذخایر آهن و آهن موجود در شیر مادر تا 6 ماه اول زندگی کافی است ولی در مورد نوزادانی که با وزن کم متولد می شوند ذخایر آهن کم بوده و باید از زمان دو برابر شدن وزنشان آهن به صورت قطره خوارکی خورانده شود. میزان آهن مصرفی روزانه 50 تا 200 میلی گرم برای بالغین و 6 میلی گرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن برای کودکان زیر 6 سال و 1 تا 2 میلی گرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن برای کودکان زیر 2 سال می باشد.

دلایل فقر آهن

 

دلایل گوناگونی برای کمبود آهن در کودکان وجود دارد که از آن جمله می توان به علل زیر اشاره کرد:

 

دریافت ناکافی آهن

با توجه به اینکه ذخایر آهن موجود در بدن شیرخوار بعد از 4 تا 6 ماهگی تقریباً تهی می شود. نیاز است که شیر خواران با شروع غذای کمکی آهن اضافی دریافت کنند، در غیر این صورت مبتلا به کم خونی فقر آهن می شوند که این موضوع به ویژه در مورد شیرخواران نارس از اهمیت بیشتری برخوردار است. در کودکان بزرگتر کمبود دریافت به علت رژیم غذایی با آهن کم و با دریافت رژیم با آهن هم ناکافی بوجود می آید. که در به وجود آوردن و گسترش کم خونی مؤثر است.

جذب ناکافی آهن

به علت اسهال مزمن، تغذیه شیرخوارن با شیر مصنوعی، کاهش ترشح اسید معده، مشکلات گوارشی و تداخلات دارویی به وجود می آید و یا ممکن است علت کم جذب شدن آهن مصرف زیاد مواد غذایی سرشار از سبزیجات و حبوبات (به علت وجود فیتات، اگزالات و فسفات) و مصرف ناچیز پروتئین حیوانی باشد.

خاک خواری نیز می تواند باعث ایجاد ترکیبات غیر محلول در روده و مانع جذب آهن شود.

افزایش نیاز در زمان رشد

در دوران شیرخواری و کودکی به علت رشد سریع بافتها، نیاز به آهن افزایش می یابد. اغلب نرخ سریعتر رشد در سال اول رخ می دهد. در این مدت وزن بدن و حجم خون تقریباً سه برابر و میزان هموگلوبین خون دو برابر می شود. بیشترین نرخ رشد در شیرخواران نارس و شیرخوارن رسیده با وزن کم هنگام تولد، رخ می دهد. در بدن این کودکان حجم خون و میزان ذخیره آهن در هنگام تولد کم است و چون به سرعت وزن اضافه می کنند نیاز به آن افزایش می یابد که اگر این نیازمندی برآورده نشود در مدت سه ماه دچار کمبود آهن می شوند.

از دست دهی مزمن خون

در 50 درصد شیرخواران، خونریزی دستگاه گوارش ممکن است نقش مهمی در ایجاد کمبود آهن داشته باشد، احتمالاً حساسیت شیرخواران به پروتئین که در شیر تازه گاو وجود دارد علت از بین رفتن مخاط روده و خونریزی گوارشی در آنها باشد و یا ابتلای کودکان به انگلهای روده ای باعث از دست دهی خون و کمبود آهن شود.

علائم کم خونی ناشی از فقر آهن

علائم کمبود آهن معمولاً به آهستگی بروز می کند. از این رو بیماران کم خون اغلب بدون نشانه هستند به طور کلی بی اشتهایی، رنگ پریدگی زبان و مخاط داخل لب و پلک چشم، سردرد، خستگی و بی حسی، بی تفاوتی، تنگی نفس، از بین رفتن بافت پوششی زبان همراه با سوزش و درد، تپش قلب، التهاب و زخم گوشه دهان، خواب رفتن و سوزن سوزن شدن دست و پاها، التهاب مزمن معده که باعث کاهش ترشحات معده می شود و در کم خونی های شدید، قاشقی شدن ناخنها از نشانه های بالینی کم خونی فقر آهن می باشد. اگر چه این علائم ممکن است از خیلی چیزهای دیگر ناشی شود. تنها روش مشخص برای تشخیص کم خونی، اندازه گیری میزان هموگلوبین است.

رهنمودهای غذایی

از حدود 4 تا 6 ماهگی، خوراندن آهن به کودک ضروری است. به کودکان باید غذاهای سرشار از آهن و ویتامین C نظیر میوه ها خورانده شود که به جذب آهن کمک می کند. فرآیندهای غذایی نظیر تخمیر و جوانه زدن نیز باعث افزایش جذب آهن حبوبات می گردد.

منابع غذایی آهن
  • شیر
  • مرغ
  • ماهی
  • حبوبات
  • سبزیجات برگدار
  • مغزها (پسته و بادام و ...)
  • گوشت و فرآورده های گوشتی
  • امعاء و احشاء نظیر جگر و قلوه
  • غذاهای مقوی (نظیر غلات کودکان)
  • زرده تخم مرغ (اما سفیده تخم مرغ جذب آهن را کاهش می دهد)
نکته:

به کودک غذاهای سرشار از ویتامین C (مرکبات و سبزیجات) بخورانید و در ساعات غذا خوردن از دادن قهوه و چای به وی خودداری کنید.