نقش تغذیه در آرتریت روماتوئید

آرتریت روماتوئید عبارت است از یک بیماری طولانی مدت که طی آن مفصل به همراه عضلات، غشاهای پوشاننده و غضروف متأثر می شوند. گاهی چشم و رگهای خونی نیز درگیر می شوند. این بیماری سه برابر در زنان شایع تر است و معمولاً بین سنین 20 – 60 سالگی رخ می دهد. حداکثر بروز آن در سنین 35 – 50 سالگی است.

علائم آرتریت روماتوئید

علائم مفصلی

شروع آهسته یا ناگهانی دارد و با علائم درد، تورم، گرهی، درد هنگام حرکت و محدودیت حرکت مفصل و درد به هنگام لمس و خشکی صبحگاهی در مفصل مبتلا بروز می کند. معمولاً مفاصل محیطی را با توزیعی متقارن درگیر می کند و التهاب به مررو زمان باعث تخریب غضروف مفصلی و ساییدگی استخوان و به دنبال آن تغییر شکل مفصل می شود. البته سیر آن می تواند کاملاً متغییر باشد و ممکن است فقط یک بیماری خفیف و درگیری تعداد اندکی از مفاصل و یا یک التهاب پیشرونده شدید وجود داشته باشد. بیشتر مفاصل بین بندی انگشتان و مفاصل کف دست، مچ دست، آرنج، پا و مچ پا درگیر می شوند. گاهی اوقات مهره های گردنی نیز درگیر می شوند.

علائم خارج مفصلی

بیماران ممکن است دچار علائم سیستمیک مانند تب، ضعف، خستگی زودرس، بی اشتهایی و کاهش وزن داشته باشند. گاهی برآمدگی های زیر پوست به نام ندول یا گره های روماتوئید دیده می شود و گاهی درگیری عروقی و اعصاب پوست و یا سایر اعضاء بدن مثل کلیه، ریه، طحال، کبد، بیضه ها و غیره و درگیری چشمی و خونی وجود دارد.

علل آرتریت روماتوئید

علل بیماری ناشناخته است ولی این بیماری احتمالاً منشأ خود ایمنی دارد. سابقه خانوادگی آرتریت روماتوئید یا سایر بیماری های خود ایمنی، عوامل ژنتیک مثل نقص در دستگاه خود ایمنی، جنس مؤنث در سنین 20 – 50 سالگی و استرس (استرس عاطفی می تواند باعث شعله ور شدن بیماری شود) از عوامل افزایش دهنده خطر بروز بیماری می باشند. هیچ روش خاصی برای پیشگری وجود ندارد.

عوارض احتمالی
  • کم خونی متوسط
  • استئوپروز (پوکی استخوان)
  • تغییر شکل به طور دائمی و از کار افتادگی بیمار
  • داروهای مورد استفاده در درمان می توانند عوارضی به همراه داشته باشند، مثل مشکلات در معده و مشکلات ناشی از استفاده طولانی مدت از استروئید.
سوء تغذیه در آرتریت روماتوئید

بیماران مبتلا به آرتریت روماتوئید اکثراً دچار سوء تغذیه می شوند. این سوء تغذیه کاهش وزن و کاچکسی ناشی از تولید سیتوکسین ها عارض می شود.

در بیمارانی که دچار التهاب مزمن مفاصل هستند تولید سیتوکسین ها همچون اینترلوکین -1 و Necrosis Factor tumor میزان متابولیسم پایه و شکست پروتئین (ماهیچه) را افزایش می دهد. به این خاطر افزایش دریافت انرژی و پروتئین در این بیماران توصیه می شود.

داروهای مصرفی نیز خود باعث کمبود مواد مغذی می گردند. مثلاً متوترکستات باعث کمبود اسید فولیک می گردد. علاوه بر این مصرف طولانی مدت داروها باعث گاستریت و زخم معده می گردد.

کمبودهای رایج مواد مغذی در بیماری آرتریت عبارتنداز کمبود ویتامین E، D, B6, B12, C ، کلسیم، منیزیوم، روی و سلنیوم و ویتامین  E باعث کاهش تولید رادیکالهای آزاد و آسیب وارده از آنها به مفاصل می گردد.

البته مصرف مکمل آهن در این بیماران توصیه نمی شود زیرا ممکن است آرتریت را  تشدید کند اما مصرف مکمل کلسیم و ویتامین  D برای جلوگیری از پوکی استخوان در این بیماران توصیه می شود.

آلرژی غذایی در آرتریت روماتوئید

در بعضی بیماران مبتلا به آرتریت روماتوئید مواد غذایی خاصی علائم بیماری را تشدید می کند در این بیماران درد مفاصل، تظاهری از آلرژی غذایی است و غذای آزار دهنده را می توان از رژیم غذایی حذف کرد. برای مثال 10 تا 15 درصد بیماران به رژیم عاری از شیر پاسخ می دهند. البته اجتناب از این غذاها می تواند در کوتاه مدت در این بیماران مفید واقع شود ولی در بلند مدت اثر قطعی ندارد.

در این دسته از بیماران باید حساسیت های غذایی فردی شناخته شده و این غذاهای خاص از رژیم غذایی حذف گردند. از میان این مواد غذایی شیر، گوشت، و غذاهای فرآوری شده بیشترین حساسیت زایی را دارند. که برای دروه زمانی موقت از رژیم غذایی حذف می شوند و سپس به تدریج دوباره به رژیم اضافه می گردند تا مشخص شود که هر کدام باعث واکنش آلرژیک مانند درد و تورم مفاصل می شوند یا نه.

با توجه به تأثیر حذف یک نوع غذا یا گروه غذایی در بهبود موقت علایم، بعضی روش روزه داری (نخوردن) را برای درمان آرتریت تجویز می کنند. این روش یک روش درمانی پرخطر و کوتاه مدت است و برای درمان آرتریت توصیه نمی شوند. در مطالعات انجام شده، بهبودی کلی درد و تورم مفاصل در روزهای چهارم و پنجم روزه داری مشاهده شده ولی در دراز مدت این روش بی تأثیر بوده و علائم ظرف یک هفته بعد از شروع رژیم عادی برگشت.

تأثیر امگا -3 (روغن ماهی) در آرتریت روماتوئید

در سالهای اخیر مطالعات متعدد تأثیر مثبت بعضی انواع چربی های رژیم غذایی در تغییر روندهای التهابی در بدن را نشان داده است. اسیدهای چرب امگا -3 که در روغن ماهی یافت می شوند در این خصوص اهمیت ویژه ای دارند. افزایش مصرف غذاهای دریای و روغن ماهی یا استفاده از مکمل امگا -3 می تواند به کاهش التهاب مفاصل و سفتی صبحگاهی کمک کند. البته مقدار مصرف بی خطر به کاهش التهاب مفاصل آرتریتی هنوز مشخص نیست. بیشتر مطالعات در این زمینه نشان داده است که اثرات مثبت امگا -3 تا حداقل 12 هفته مصرف مداوم آشکار نمی شود و با ادامه مصرف اثرات مثبت بیشتر نمایانگر می گردد.

باید توجه داشت که مکمل روغن ماهی با روند لخته شدن خون تداخل می کند و به خصوص اگر همراه آسپرین یا دیگر داروهای ضد التهاب استروئیدی مصرف شود می تواند خطر سکته مغزی را افزایش دهد. مصرف مکمل امگا -3 همچنین می تواند باعث بروز علائم گوراشی همچون اسهال و معده درد شود.

توصیه های کلی
  • مصرف الکل ممنوع است
  • مواد قندی در حد اعتدال مصرف شوند
  • انواع گروه های غذایی با رعایت تنوع و تعادل مصرف گردد.
  • غلات، سبزیجات و میوه جات باید به مقدار کافی مصرف شود.
  • فعالیت فیزیکی متناسب برای بهبود وضعیت وزنی باید انجام شود
  • رژیم غذایی باید کم چرب باشد و چربی های اشباع و کلسترول محدود گردد.

نکته

رژیم غذایی مدیترانه ای از مواد غذایی سنتی که پیش از دهه 1970 در کشورهایی مانند کرواسی و یونان مصرف می شدند، تشکیل شده است.

این رژیم غذایی بر مصرف میوه ها، سبزیجات، حبوبات، غلات کامل، روغن زیتون و غذای دریایی متمرکز است. به واسطه میزان مطلوب از چربی های امگا -3 و اسید آرشیدونیک، این رژیم غذایی نشانه های مثبتی در درمان آرتریت روماتوئید نشان داده است.