نقش تغذیه در بیماری گواتر

گواتر بزرگ شدن غیر طبیعی غده تیروئید می باشد. تیروئید یک غده پروانه ای شکل واقع در گردن و در زیر سیب آدم است. اگر چه گواتر معمولاً بدون درد بوده، اما نوع خیلی بزرگ آن می تواند باعث سرفه شود و بلع و تنفس را مختل سازد.

شایع ترین علت گواتر در سراسر جهان کمبود ید در رژیم غذایی می باشد. در ایالات متحده که مصرف نمک یددار رایج است، گواتر بیشتر به دلیل ترشح زیاد یا کم هورمون های تیروئیدی یا ندول هایی که در خود غده تیروئید گسترش می یابند، اتفاق می افتد درمان بستگی به اندازه گواتر، نشانه ها و علت زمینه ای دارد. گواترهای کوچک که خیلی قابل رویت نبوده و اختلالی نیز به وجود نمی آورند، معمولاً به درمان نیاز ندارند.

نشانه ها

همه گواترها علامت و نشانه ندارند ولی اگر با مشکل همراه باشند شامل موارد زیر می شوند:

  •  
  • گرفتگی صدا
  • اختلال در بلع
  • اختلال در تنفس
  • احساس تنگی در گلو
  • تورم قابل مشاهده در قسمت تحتانی گردن که مخصوصاً وقتی آرایش یا اصلاح می کنید نمایان می شود.
علت

غده تیروئید، دو هورمون اصلی تیروکسین (T4) و تری یدوتیرونین (T3) ترشح می کند. این هورمون ها در جریان خون گردش کرده و سوخت و ساز بدن را تنظیم می نمایند. این هورمون ها متابولیسم بدن را برای سوخت و ساز چربی و کربوهیدرات در حد مناسبی حفظ می کنند. همچنین غده تیروئید هورمونی به نام کلسی تونین تولید می کند که مسئول تنظیم مقدار کلسیم خون می باشد.

غده هیپوفیز و هیپوتالاموس مسئول کنترل سرعت تولید این هورمون ها هستند. این فرایند زمانی شروع می شود که هیپوتالاموس –غده ای در مغز که به عنوان ترموستات برای کل سیستم بدن عمل می کند- به غده هیپوفیز پیام  می دهد تا هورمونی با نام هورمون محرک تیروئید(TS H)  ترشح نماید. غده هیپوفیز که در قاعده مغز قرار دارد، بسته به مقدار تیروکسین و T3 موجود در خون، میزان مشخصی از TS H  آزاد می کند.

غده تیروئید به نوبه خود، با توجه به مقدار TS H دریافتی از هیپوفیز، تولید هورمون های خود را تنظیم می نماید.

داشتن گواتر بدین معنا می باشد که غده تیروئید به درستی کار نمی کند حتی زمانی که بزرگ شده باشد نیز ممکن است تیروئید به میزان طبیعی هورمون تولید کند. با این حال محتمل است که میزان ترشح تیروکسین یا T3 خیلی زیاد یا کم باشد.

 

عوامل متعددی می توانند منجر به بزرگ شدن غده تیروئید شوند که رایج ترین آنها عبارتنداز:

بارداری

هورمون تولید شده در طی بارداری بنام گنادوتروپین جفتی انسانی (HCG)، ممکن است کمی باعث بزرگ شدن غده تیروئید شود.

التهاب

تیروئیدیت یک شرایط التهابی است که می تواند درد و تورم در غده تیروئید بوجود آورد. همچنین ممکن است باعث تولید بیش از حد و یا کمتر تیروکسین شود.

گواتر مولتی ندولار

در این شرایط، چندین توده جامد یا پر از مایع به نام ندول در هر دو طرف تیروئید رشد می کنند، در نتیجه غده تیروئید بزرگ و متورم خواهد شد.

ندول های منفرد تیروئید

در این وضعیت، یک ندول به تنهایی در بخشی از غده تیروئید رشد خواهد کرد. بیشتر این گره ها غیر سرطانی (خوش خیم) بوده و منجر به سرطان  نمی شود.

سرطان تیروئید

احتمال سرطان تیروئید به مراتب کمتر از ندول های خوش خیم تیروئیدی است. سرطان تیروئید معمولاً با بزرگ شدن تنها یک طرف غده نمایان می شوند.

بیماری هاشیموتو

گواتر می تواند نتیجه کم کاری تیروئید (هیپوتیروئیدیسم) نیز باشد. هاشیموتو مانند بیماری گریوز، یک بیماری خود ایمنی است. اما به جای اینکه تیروئید را به تولید هورمون بیشتر تحریک کند، باعث کم شدن بیش از حد هورمونهای تیروئید می شود.

با حس کردن سطح پایین هورمون، غده هیپوفیز با تولید بیشتر TS H تیروئید را تحریک کرده و باعث بزرگ شدن غده می شود.

بیماری گریوز

زمانی که غده تیروئید هورمون بیشتری تولید می کند (هایپر تیروئیدیسم)، ممکن است که به گواتر منجر شود. در بیماری گریوز، آنتی بادی های تولید شده توسط سیستم ایمنی به اشتباه غده تیروئید را مورد حمله قرار می دهند و باعث می شوند تیروکسین بیشتری تولید شود. این تحریک بیش از حد غده تیروئید را متورم می سازد.

کمبود ید

ید، برای تولید هورمونهای تیروئیدی ضروری می باشد، در درجه اول در آب دریا و خاک مناطق ساحلی یافت می شود. در کشورهای در حال توسعه، برخی افراد بومی یا ساکنین ارتفاعات بالا اغلب کمبود ید دارند. در این شرایط غده تیروئید برای بدست آوردن ید بیشتر تلاش مضاعفی کرده و در نهایت گواتر پیشرفت می کند. کمبود اولیه ید ممکن است با یک رژیم حاوی غذاهای مهار کننده هورمون مثل کلم، کلم بروکلی و گل کلم وخیم تر شود.

به دلیل اینکه کمبود ید در رژیم غذایی عامل اصلی گواتر در بسیاری از نقاط جهان است در بسیاری از کشورها به طور، معمول ید به نمک طعام و دیگر غذاها افزوده می شود.

عوامل خطر

گواتر می تواند برای هر کسی اتفاق بیفتد. ممکن است در هنگام تولد یا هر زمانی دیگر در طول زندگی رخ دهد. اگر چه بیشتر بعد از 40 سالگی رایج می باشد. برخی از عوامل خطر گواتر شامل موارد زیر هستند.

  • قرار گرفتن در معرض پرتوهای رادیواکتیو
  • سن. با افزایش سن احتمال پیشرفت گواتر بیشتر می شود.
  • تاریخچه پزشکی. سابقه شخصی یا خانوادگی از بیماری های خود ایمنی خطر ابتلا را افزایش می دهد.
  • بارداری و یائسگی . به دلایلی کاملاً نامعلوم، مشکلات تیروئیدی در دوران بارداری یا یائسگی بیشتر رخ می دهد.
  • جنسیت مونث. از آنجا که زنان بیشتر در معرض ابتلا به اختلالات تیروئیدی قرار دارند، احتمال گواتر در آنها بیشتر است.
  • کمبود ید در رژیم غذایی. مردم ساکن مناطقی که خاک آنها غنی از ید نبوده و یا دسترسی به مکمل های ید نیر ندارند، در معرض خطر گواتر می باشند.
  • برخی داروها. بعضی از درمان های پزشکی، از جمله داروهای سرکوب کننده سیستم ایمنی، داروهایی که برای درمان ایدز استفاده می شوند، داروهای بیماری های قلبی و روانی، خطر ابتلا را افزایش می دهند.
رژیم غذایی در کم کاری تیروئید

در کم کاری تیروئید، سطح ترشح هورمونهای تنظیم کننده سوخت و ساز (متابولیسم بدن) یا به عبارت دیگر، میزان مصرف چربی ها، پروتئین ها و کربوهیدرات ها، 15 – 40 درصد کاهش می یابند. بنابراین برخی علائم بیماری دقیقا، برعکس علائم ناشی از پرکاری تیروئید است. شایع ترین این علائم عبارتنداز: کاهش میزان ضربان قلب، خستگی، خواب آلودگی مفرط، افت هوشیاری، اختلال حواس، کاهش حافظه، افزایش وزن بدن بدون افزایش مصرف غذا، خشن شدن صدا، افتادگی پلک ها، پف آلود شدن صورت، عدم تحمل سرما، خشک و ضخیم شدن پوست و مو، سردرد و اختلال شدید در عادات ماهیانه.

توصیه های تغذیه ای
  1. زیاده روی در مصرف ید باعث کم کاری تیروئید خواهد شد.
  2. سویا می تواند مانع جذب کافی داروهای تیروئید شود، بناراین باید در مصرف آن احتیاط گردد.
  3. تنظیم کالری دریافتی برای جلوگیری از افزایش وزن ضروری است. برای این منظور مشاوره با کارشناس تغذیه، همراه با استفاده از درمان دارویی توصیه می شود.
  4. اطمینان نسبت به تأمین مقادیر کافی ویتامین های C , A , E و ویتامین های گروهB  به ویژهB2 , B3 ,B6  که برای تولید هورمون تیروئید ضروری هستند لازم است. لذا مصرف منظم مواد غذایی زیر در برنامه غذایی روزانه توصیه می شود.
  5. برخلاف مبتلایان به پرکاری تیروئید، این بیماران باید از مصرف زیاد مواد غذایی گواتروژن پرهیز کنند و سبزیجات را بصورت پخته مصرف نمایند. مواد غذایی گواتروژن شامل انواع کلم، شلغم، روغن کلزا (کانولا) بادام زمینی، ارزن و سویا است.
  6. توجه داشته باشید که از نمک در پایان پخت غذا استفاده کنید، زیرا در غیر این صورت ید موجود در نمک هنگام برداشتن درب ظرف غذا، همراه با بخار خارج می شود. در این صورت میزان دریافت ید از حد انتظار کمتر می شود. در ضمن نمک یددار را نباید در شیشه های شفاف و در معرض نور نگهداری کرد. توصیه می شود در ظرفهای دربسته پلاستیکی مات نگهداری گردد.

 

  • منابع مناسب ویتامینC  : میوه جات و سبزیجات
  • استفاده از مکمل مولتی ویتامین و املاح در کنار منابع غذایی بالا
  • منابع مناسب ویتامینB  : غلات سبوس دار، گوشت گاو، گوشت ماکیان و ماهی
  • منابع مناسب ویتامینE : روغن های گیاهی، مغز دانه ها (به جز بادام زمینی) و غلات
  • منابع مناسب ویتامین A: جگر، تخم مرغ، ماهی های روغنی، سبزی های سبز رنگ (به جز گیاهان خانواده کلم)، سبزی ها و میوه های زرد و نارنجی رنگ، هر چه این میوه ها و سبزی ها پررنگ تر باشند غلظت ویتامین در آنها بیشتر است.
  • استفاده از منابع مناسب غنی از روی، نظیر غذاهای دریایی، گوشت قرمز، گوشت ماکیان و غلات سبوس دار.
  • نوشیدن آب به مقدار کافی (حداقل 7 لیوان) بسیار ضروری است
  • پرهیز از مصرف قندهای ساده مانند قند و شکر و شیرینی جات و ...
  • پرهیز از مصرف زیاد نوشیدنی های کافئین دار، میانه روی در مصرف فرآورده های شیری و گندم
  • مصرف منظم منابع غنی از فیبر، نظیر سبزی ها، میوه هایی مانند انجیر، آلو، سیب، مرکبات. همچنین حبوبات و غلات سبوس دار برای برطرف شدن یبوست.
  • استفاده از منابع غنی از آهن مانند جگر، گوشت قرمز و غلات غنی شده با آهن به ویژه در افرادی که دارای کم خونی ناشی از فقر آهن نیز می باشند.
  • استفاده از منابع غنی از B12 مانند جگر گاو، جگر مرغ، گوشت گاو، ماهی قرل آلا به ویژه در افرادی که دارای کم خونی ناشی از کمبود این ویتامین هستند. عدم توجه به کم خونی با هر منشائی که باشد در تشدید ضعف و خستگی و بسیاری از علائم دیگر مؤثر خواهد بود.
  • استفاده از اسیدهای چرب ضروری به ویژه مکمل امگا -3 که منبع غنی آن ماهی های روغنی آب های سرد هستند، می تواند در تخفیف برخی علائم مفید باشد، کمبود اسیدهای چرب ضروری باعث بر هم خوردن تعادل در عملکرد غده تیروئید شود.

 

با توجه به آنچه که ذکر شد، اصلاح در رژیم غذایی با توجه به نوع بیماری تیروئید بسیار مهم است. در ضمن باید در نظر داشته باشید که در پرکاری تیروئید، رژیم غذایی هرگز جایگزین رژیم دارویی نمی باشد، بلکه باید به عنوان یک اقدام تکمیلی بسیار مفید همراه با درمان دارویی در طول زندگی مورد توجه قرار گیرد.