تغذیه و دیابت

دیابت یا بیماری قند، یک اختلال متابولیک (سوخت و سازی) در بدن است. در این بیماری توانایی تولید انسولین در بدن از بین می رود و یا بدن در برابر انسولین مقاوم شده و بنابراین انسولین تولیدی نمی تواند عملکرد طبیعی خود را انجام دهد. نقش اصلی انسولین پایین آوردن قند خون توسط مکانیزم های مختلفی است. دیابت دو نوع اصلی دارد. در دیابت نوع یک تخریب سلولهای بتا در پانکراس منجر به نقص تولید انسولین می شود و در نوع دو مقاومت پیشرونده بدن به انسولین وجود دارد که در نهایت ممکن است به تخریب سلولهای بتای پانکراس و نقص کامل تولید انسولین منجر شود. در دیابت نوع دو مشخص است که عوامل ژنتیکی، چاقی و کم تحرکی نقش مهمی در ابتلای فرد دارند.

در دیابت، سرعت و توانایی بدن در استفاده و سوخت و ساز کامل گلوکز کاهش می یابد. از این رو میزان قند خون افزایش یافته که به آن هایپرگلیسمی می گویند. وقتی این افزایش قند در دراز مدت در بدن وجود داشته باشد عوارض میکرواسکولار دیابت یا تخریب رگهای بسیار ریز در بدن ایجاد می شوند که می توانند اعضای مختلف بدن همچون کلیه، چشم و اعصاب را درگیر کنند. همچنین دیابت با افزایش ریسک بیماری های قلبی – عروقی ارتباط مستقیمی دارد. لذا غربالگری و تشخیص زودرس این بیماری در افراد با ریسک بالا می تواند در پیشگیری از این عوارض مؤثر باشد. تشخیص و همچنین غربالگری دیابت با انجام آزمایش قند خون میسر است.

هر 30 ثانیه در جهان، یک نفر بخاطر زخم دیابت یک اندام تحتانی را از دست می دهد زیرا دیابت و زخم یک ترکیب خطرناک است، یک زخم کوچک پا در افراد دیابتی اگر به درستی درمان نشود می توان منجر به قطع عضو شود و بسیاری از این قطع عضوها به راحتی قابل پیشگیری است.

لذا اولین قدم در کنترل دیابت، تغذیه صحیح است. اگر با یک رژیم متعادل به وزن مناسب برسید از افزایش قند خون جلوگیری می کنید توجه داشته باشید که رژیم غذایی، ورزش، کنترل وزن و در صورت نیاز داروها از راههای اصلی کنترل دیابت هستند.

آنچه در این مقاله می خوانید:
مواد مغذی موجود در غذاها

غذا خوردن و نیاز انسان به غذا دلایل مختلفی دارد: تأمین انرژی، رشد، نگهداری و ترمیم بافتها، تنظیم فرایندهای بدن و همچنین آنچه که نبایستی فراموش شود لذت از خوردن مواد غذایی است. در واقع غذا بخش عمده ای از زندگی اجتماعی ما را نیز تشکیل می دهد.

کلیه این نیازها توسط شش نوع ماده مغذی تشکیل دهنده غذاها تأمین می شود.

  • آب
  • چربی ها
  • پروتئین ها
  • ویتامین ها
  • مواد معدنی
  • کربوهیدرات ها

سه ماده غذایی اول (کربوهیدرات، پروتئین و چربی) مسئول تأمین انرژی بدن هستند که با انرژی سنجیده شده و جهت استفاده صحیح بدن از آنها، احتیاج به انسولین است. سه ماده غذایی بعدی (ویتامین ها، مواد معدنی و آب) برای کارکرد صحیح اعمال بدن لازمند، اما نقش انرژی زایی نداشته و هنگام مصرف در بدن نیازی به انسولین هم ندارند.

کربوهیدرات ها

کربوهیدرات ها مناسب ترین منبع یا سوخت تأمین کننده انرژی بوده و از این رو در رژیم روزانه بسیار مهم هستند. به طور طبیعی سه نوع کربوهیدرات در مواد غذایی یافت می شود.

  • فیبر
  • نشاسته
  • قندهای ساده

قندهای ساده در مواد طبیعی (مثل میوه جات، سبزیجات، و شیر) و یا به صورت تصفیه شده (در نوشابه ها، مربا، ژله، عسل، شربت، آب نبات و دسرها) یافت می شوند.

نشاسته در نان، غلات، خمیرها و سبزیجات نشاسته ای دیده می شود. در حالیکه فیبرها توسط بدن انسان قابل هضم نبوده و فقط ساختمان مواد غذایی را حفظ می کنند. اینگونه فیبرها در نان غلات کامل، دانه های غلات، میوه ها، سبزیجات و حبوبات از قبیل نخود، لوبیا و عدس وجود دارند.

سوال مهم این است که افراد دیابتی باید کدام نوع از این کربوهیدرات ها را مصرف کنند؟

اگر چه معمول است که قندهای ساده محدود شده و در عوارض نشاسته تجویز شود، اما مطالعات اخیر نشان دهنده این امر است که کربوهیدرات های موجود در مواد غذایی مختلف، اثر متفاوتی روی قند خون دارند و این تفاوت تنها به این موضوع که یک غذا حاوی قند و دیگری حاوی نشاسته، ارتباط ندارد.

عقیده شایع در گذشته این بود که کربوهیدرات های ساده سبب افزایش بیشتر و سریعتر قند خون می شوند اما بر اساس تحقیقات اخیر ثابت شد وقتی اغلب افراد خصوصاً به همراه سایر غذاها، قند مصرف می کنند قند خونشان بیشتر از وقتی که نشاسته مصرف می کنند، بالا نمی رود. از این رو منع مصرف قندهای ساده، کم و بیش برداشته شده اما برای استفاده از اینگونه مواد غذایی باید اطلاع کامل از چگونگی مصرف صحیح آنها داشته باشند.

قند فقط می تواند با دیگر کربوهیدراتها جانشین شود ولی به هیچ وجه نباید بیش از مقدار پیشنهادی در برنامه روزانه مصرف گردد. از طرف دیگر باید اندازه هر سهم آن کوچک باشد. زیرا حجم کوچکی از این غذاها می تواند مقدار زیادی قند و حتی چربی در خون پنهان کند که منبع زیادی از انرژی خواهند بود.

سوال بعدی این است که هر چند وقت یکبار می توانید این جایگزینی را انجام دهید؟

بهترین توصیه مصرف متعادل است. بهتر است جایگزینی نشاسته یا میوه به جای قندهای ساده به طور محدود صورت گیرد. به طوری که تنها یک نوع دسر ساده (شیرینی کوچک یا بستنی) در روز خورده شود به خاطر داشته باشید که کربوهیدراتها در هر فرد، اثر خاصی دارند.

بنابراین پیگری قند خون می تواند واکنش بدن فرد را نسبت به غذاهای مختلف روشن کرده و بدین ترتیب به کارشناس تغذیه در تدوین یک برنامه غذایی مناسب کمک کند.

پروتئین ها

برای تأمین پروتئین، دو منبع در رژیم وجود دارد. منبع حیوانی و گیاهی. پروتئینهای حیوانی در مواردی چون گوشت قرمز، ماهی، گوشت پرندگان، لبنیات (از قبیل شیر و پنیر) و تخم مرغ وجود دارند.

منایع پروتئین گیاهی عبارتنداز: حبوبات مانند (لوبیا، نخود و عدس)، سویا، مغزها (مثل گردو، بادام و فندق)، دانه های غلات و سبزیجات که مقدار کمتری پروتئین دارند. پروتئین ها حاوی اسیدهای آمینه هستند که واحدهای ساختمانی بافت های بدن را تشکیل می دهند. همچنین پروتئین ها می توانند در صورت نیاز به قند تبدیل شوند ولیکن باعث افزایش قند خون نمی شوند.

چربی ها

چربی ها برای عملکرد طبیعی بدن لازم بوده و منبع فشرده ای برای تأمین انرژی هستند. واحد سازنده چربی ها، اسیدهای چرب هستند که بر سه نوع اشباع شده، اشباع نشده با یک بند دوگانه اشباع نشده با بیش از یک بند دوگانه وجود دارند.

تمام غذاهای چرب از ترکیبی از این اسیدهای چرب ساخته شده اند. چربی ها از مواد غذایی چون گوشت ها، لبنیات، مارگارین، روغن ها، سس ها، دسرها و بسیاری از میان وعده ها و غذاهای آماده تأمین می شوند. رژیمی که دارای مقدار زیاد اسید چرب اشباع شده باشند، موجب افزایش کلسترول خون می شود که به نوبه خود عامل مهمی در بروز بیماری های قلبی – عروقی می باشد. همچنین غذاهای چرب ارزش انرژی زایی بیشتری نیز دارد، از این رو کاهش آنها در رژیم غذایی پیشنهاد می شود.

چگونه بدن، کربوهیدرات ها، پروتئین ها و چربی ها را مصرف می کند؟

بیشتر کربوهیدراتها از سلولهای روده کوچک به شکل گلوکز، جذب شده و به وسیله دستگاه گردش خون به سلولهای بدن می رسند. سلولها، قند ممکن است به عنوان یک منبع انرژی مصرف شود یا در ارگانهایی چون کبد و عضلات به شکل گلیکوژن ذخیره شود. گلیکوژن می تواند در صورت لزوم دوباره به قند تبدیل شده و جهت تأمین انرژی استفاده شود. همچنین کربوهیدرات هایی که به عنوان انرژی مصرف نشده و یا به صورت گلیکوژن ذخیره نمی شوند می توانند به چربی تبدیل شده و در سلولهای چربی ذخیره شوند تا در صورت لزوم مورد استفاده قرار گیرند. انسولین برای تنظیم کلیه این اعمال ضروری است.

پروتئین های موجود در غذا در روده کوچک به واحدهای سازنده خود یعنی اسیدهای آمینه شکسته می شوند که توسط سلولهای روده جذب و به وسیله خون حمل می شوند اسیدهای آمینه جهت ساخت و ساز پروتئین های جدید و برای ترمیم یا رشد مورد نیاز هستند. همچنین به عنوان یک منبع بالقوه انرژی محسوب می شوند زیرا هنگامی که کربوهیدرات کافی در دسترس نباشد، کبد اسیدهای آمینه را به قند تبدیل می کند. در صورت افزایش اسیدهای آمینه در رژیم غذایی، بدن آن را به چربی تبدیل کرده و دربافت چربی ذخیره می کند.

برای اینکه اسیدهای آمینه بتوانند بعنوان منبع انرژی یا ذخیره چربی بکار روند، باید انسولین حضور داشته باشد. انسولین کمک می کند تا بدن از اسیدهای آمینه برای رشد و ترمیم بافتها استفاده کند. به همین جهت اگر کودکان دیابتی درست مراقبت نشوند، رشد کامل نخواهند داشت و در فرد بالغ دیابتی، ترمیم بافتها به سرعت عادی صورت نمی گیرد.

چربی ها به شکل تری گلیسرید پس از اینکه در روده کوچک جذب شوند به بافت چربی برده شده و در آنجا ذخیره می شود تا هنگام نیاز جهت منبع انرژی استفاده شوند.انسولین، ورود تری گلیسریدها به سلولهای بافت چربی را تحریک می کند. از این رو هنگامی که به قدر کافی انسولین در بدن یافت نشود، میزان تری گلیسرید و کلسترول خون نیز افزایش می یابد. در حالیکه افزایش انسولین، از خروج چربی ها از بافت چربی جلوگیری کرده و موجب چاقی شده و در کاهش وزن ایجاد مشکل می کند.

بنابراین انسولین نقش مهمی در استفاده از کربوهیدرات، پروتئین و چربی ها دارد. در واقع اصل مراقبت از دیابت، تنظیم انسولین به نحوی است که میزان قند و چربی های خون در حد طبیعی حفظ شوند.

درصد انرژی حاصل از کربوهیدرات، پروتئین ها و چربی ها چه مقدار است؟

ارزش انرژی زایی مواد مغذی، بوسیله سوزاندن آنها و مقدار انرژی تولید شده محاسبه می گردد. یک گرم کربوهیدرات و یک گرم پروتئین هر کدام معادل 4 کالری انرژی دارند. در حالیکه یک گرم چربی دارای 9 کالری انرژی می باشد.

برای دیابتی ها مصرف 50 – 65 درصد انرژی حاصل از کربوهیدرات پیشنهاد می شود. انرژی حاصل از پروتئین حدود 15 – 20 درصد رژیم را تشکیل می دهد. مقدار انرژی ایده آل حاصل از چربی ها حدود 20 – 25 درصد است که البته در مورد اشخاص مختلف (محدوده وزنی و میزان چربی خون) باید مورد بازبینی قرار گیرد.