نقش تغذیه در پیشگیری از سنگهای کلیه

سنگ کلیه که رنال کلکولوس یا نفرولیت هم نامگذاری شده است، جسم سختی است که از کانی های موجود در ادرار تشکیل می شود. سنگهای کلیه معمولاً از راه مجرای ادرار دفع می شوند و اگر کوچک باشند هیچ نشانگانی ندارند، ولی اگر اندازه سنگ کلیه به 3 میلی متر برسد مجرای میزنای را بسته و درد شدیدی را در پهلوها و پشت ایجاد می کند که به کشاله ران نیز کشیده می شود. این درد را قولنج کلیوی نامیده اند و به صورت درد بازگشت کننده هر 20 تا 60 دقیقه تکرار می شود.

نشانه های دیگر سنگ کلیه شامل تهوع، استفراغ، خون ادراری، چرک در ادرار و درد در حین ادرار کردن می باشد. بسته شدن میزنای کاهش کارکرد کلیه و بزرگی کلیه را ایجاد می کند.

اغلب بیماران مبتلا به سنگهای کلیه معمولاً در سالهای اولیه بلوغ و حداکثر شیوع سنی آن در حدود 28 سالگی است. بطور کلی سنگهای کلیه در مردان 4 برابر زنان است، نسبت مرد به زن 2 به 3 است.

علت سنگ کلیه

معمولاً سنگ های کلیوی یک علت خاص ندارند. غالباً تعدادی از عوامل در ترکیب با هم شرایطی را ایجاد می کنند که فرد را مستعد ابتلا به سنگ کلیه می سازند.

سنگ کلیه زمانی ایجاد می شود که اجزای ادرار (شامل: مایع ادرار، املاح مختلف و اسیدها) از حالت تعادل خارج شده باشند. در چینن شرایطی ادرار حاوی مواد کریستالی بیشتری خواهد بود همچون کریستالهای کلسیم، اگزالات و اسید اوریک که مایع موجود نیز قادر به رقیق سازی آنها نخواهد بود و به موازات تشکیل کریستالها ادرار دچار کمبود موادی می شود که از چسبیدن کریستالها به یکدیگر و تشکیل سنگ جلوگیری می کنند. در چنین شرایطی احتمال تشکیل سنگهای کلیوی ایجاد می شود.

انواع سنگ کلیه

بیشتر سنگهای کلیوی حاوی بیش از یک نوع کریستال هستند. انواع سنگ های کلیوی عبارتنداز:

  • سنگهای کلسیمی. بیشتر سنگ های کلیوی از نوع سنگ های کلسیمی هستند و معمولاً در فرم اگزالات کلسیم. برخی میوه ها و سبزیجات و نیز آجیل  و شکلات حاوی سطوح بالایی از اگزالات هستند. کبد نیز اگزالات تولید می کند. فاکتورهای غذایی مقادیر بالای ویتامین D، عمل جراحی بای پس روده و نارسایی های متابولیکی متعدد دیگر غلظت کلسیم و یا اگزالات در ادرار را افزایش می دهد. سنگهای کلسیمی در شکل فسفات کلسیمی نیز وجود دارند.
  • سنگ های ناشی از عفونت. برخی از سنگها در پاسخ به عفونت شکل می گیرند مانند عفونت دستگاه ادراری. این نوع سنگها می توانند به سرعت ایجاد شده و بزرگ شوند.
  • سنگهای اسید اوریکی. این نوع سنگها در افرادی که دچار دهیدراتاسیون یا از دست دهی آب بدن شده اند، ایجاد می گردند، مانند افراد استفاده کننده از رژیم های پرپروتئین و یا افراد مبتلا به نقرس. فاکتورهای ژنتیکی و نارسایی های مرتبط با بافتهای سازنده خون نیز در مستعد سازی فرد در ابتلا به سنگهای اسید اوریکی نقش دارند.
  • سنگهای سیستین. این نوع سنگها درصد کمی را به خود اختصاص می دهند و در افراد دچار نوعی نارسایی ارثی تشکیل می شوند. این نارسایی ارثی منجر به دفع مقادیر بالایی از برخی اسیدهای آمینه می شود.
  • انواع دیگر. برخی انواع نادر سنگهای کلیوی نیز می توانند ایجاد گردند. داشتن نوع سنگهای کلیوی به تشخیص علت های ایجاد کننده سنگ کمک خواهد کرد و در تعیین راهکارهای کلیدی به منظور کاهش ریسک تولید سنگهای بیشتر در آینده مفید خواهد بود.
فاکتورهای افزایش دهنده خطر تشکیل سنگهای کلیوی
  • تاریخچه خانوادگی و یا سابقه شخص ابتلا به سنگ کلیه
  • مرد بودن. احتمال تشکیل سنگهای کلیوی در مردان بیشتر است.
  • افزایش سن. اگر چه سنگ کلیه در هر سنی می تواند تشکیل شود ولیکن در سنین بالای 40 سال معمول تر هست
  • نمایه توده بدنی (BMI) بالا، دور کمر بالا و اضافه وزن با ریسک افزایش یافته تشکیل سنگهای کلیوی مرتبط هستند.
  • برخی برنامه های غذایی خاص. رژیم های غذایی پرپروتئین، سدیم بالا و یا قند بالا ریسک ابتلا به برخی سنگهای کلیوی را افزایش می دهند.
  • مصرف ناکافی آب روزانه ریسک ابتلا به سنگ کلیه را افزایش می دهد. افرادی که در مناطق با آب و هوای گرم زندگی می کنند و یا تعریق زیادی دارند. بایستی بیش از دیگران آب بنوشند.
  • جراحی و بیماری های گوارشی. جراحی بای پس معده، بیماری روده تحریک پذیر و یا اسهال مزمن منجر به تغییراتی در فرآیندهای گوارش شده و جذب کلسیم را تحت تأثیر قرار داده و سطوح مواد تشکیل دهنده را افزایش می دهند.
  • دیگر شرایط پزشکی. دیگر بیماری ها و شرایطی که ریسک سنگهای کلیوی را افزایش می دهند عبارتنداز: اسیدوز توبولار کلیوی، سیستینوریا، هیپرپاراتیروئیدیسم و برخی عفونت های دستگاه ادراری.
چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟
  • در صورت مشاهده علائم و یا نشانه های شدید و نگران کننده، به پزشک معالج مراجعه کنید.
  • در صورت تجربه حالات زیر سریعاً به اورژانس مراکز مراقبت پزشکی مراجعه کنید.
  • درد همراه با تب و لرز
  • درد همراه با تهوع و استفراغ
  • درد بسیار شدیدی که حتی اجازه آرام نشستن را نمی دهد.
تغییرات رژیمی به منظور پیشگیری از سنگ کلیه

قدم اول این است که متوجه شویم چه نوع سنگی ایجاد شده است. این اطلاعات به ما کمک می کند تا تغییرات رژیمی مناسب را برای پیشگیری از سنگهای بعدی اعمال نماییم. برای مثال محدود کردن اگزالات در رژیم غذایی برای پیشگیری از سنگهای اگزالات کلسیم مناسب است. اما اثری بر پیشیگری از سنگ های اسیداوریکی ندارد. برخی توصیه های رژیمی برای تمام انواع سنگ های کلیوی مناسب است. مثلاً نوشیدن مقادیر فراوانی آب از ایجاد تمام انواع سنگهای کلیوی پیشگیری می کند. زیرا ادرار را رقیق می کند و تمام موادی که ممکن است ایجاد سنگ کنند را ، از بدن خارح می سازد.

توصیه های رژیمی

نوشیدن مقدار مناسبی از مایعات در طول روز برای پیشگیری از تمام انواع سنگهای کلیوی مناسب است. افراد دارای سنگ های سیستینی به مقدار بیشتری مایعات نیاز دارند. آب بهترین گزینه است. سایر مایعات بالاخص آب مرکبات نیز مناسب هستند. زیرا مرکبات سرشار از سیترات می باشند که تشکیل کریستالهای سازنده سنگ کلیه را متوقف می کنند.

 

تغییرات رژیمی در افراد دارای سنگ های اگزالات کلسیم

  • کاهش مصرف نمک در رژیم غذایی
  • کاهش مصرف پروتئین حیوانی مانند گوشت، ماهی، تخم مرغ و ...
  • دریافت مقادیر کافی کلسیم از طریق غذا یا دریافت مکمل کلسیم به همراه غذا.
  • اجتناب از مصرف غذاهای سرشار از اگزالات مانند اسفناج، ریواس، آجیل، سبوس گندم و ...

 

تغییرات رژیمی در افراد دارای سنگ های فسفات کلسیم

  • کاهش مصرف نمک در رژیم غذایی
  • کاهش مصرف پروتئین حیوانی مانند گوشت، ماهی، تخم مرغ و ...
  • دریافت مقادیر کافی کلسیم از طریق غذا یا مصرف مکمل کلسیم همراه با غذا

 

تغییرات رژیمی در افراد دارای سنگ های فسفات کلسیم

  • کاهش مصرف نمک در رژیم غذایی
  • کاهش مصرف پروتئین حیوانی مانند گوشت، ماهی، تخم مرغ و ...
  • دریافت مقادیر کافی کلسیم از طریق غذا یا مصرف مکمل کلسیم همراه با غذا

 

تغییرات رژیمی در افراد دارای سنگ های اسیداوریکی

  • محدود کردن مصرف پروتئین حیوانی

 

سدیم در رژیم غذایی و سنگ کلیه

سدیم که اکثراً از نمک ایجاد می شود، باعث ترشح مقادیر بیشتری کلسیم به ادرار می شود. غلظت زیاد کلسیم در ادرار با اگزالات و فسفر ترکیب می شود و سنگ ایجاد می کند. بر اساس تحقیقات صورت گرفته افزایش دریافت سدیم باعث افزایش ریسک ابتلا به سنگ کلیه می شود.

 

محدود کردن مصرف سدیم

دانستن مقدار سدیم موجود در مواد غذایی از اهمیت ویژه ای برخوردار است. بر چسب مواد غذایی این امکان را فراهم می کند تا مقدار سدیم موجود در مواد غذایی برای افراد مشخص شود. مواد غذایی سرشار از سدیم عبارتنداز: هات داگ، سبزیجات و غذاهای کنسرو شده، غذاهای یخ زده و فرآوری شده، فست فودها، شورها و ترشی ها مانند خیار شور و ...

اگر می خواهید مقدار سدیم غذای خود را کنترل کنید باید مواد تشکیل دهنده هر آنچه را که مصرف می کنید. مشاهده و از سدیم پنهان موجود در آنها مطلع شوید. برخی از موادی را که دارای سدیم پنهان هستند در زیر ذکر می کنیم:

  • سدیم بیکربنات که نام شیمیایی بکینگ پودر است
  • سدیم الکینات که در سس ها، پودینگ ها و دسرها وجود دارد.
  • مونوسدیم گلوتامات یا MSG که در فرآورده های گوشتی وجود دارد.
  • تری سدیم فسفات که در فرآورده های گوشتی و کنسرو ها وجود دارد.
  • سیدم نیترات یا سدیم نیتریت که بیشتر در سوسیس و کالباس وجود دارد.

 

پروتئین حیوانی و سنگ کلیه

گوشت و سایر پروتئین های حیوانی مانند جگر، تخم مرغ و ماهی سرشار از پورین هستند که به اسید اوریک در ادرار تبدیل می شوند و سنگهای اسید اوریکی را ایجاد می کنند. افرادی که سنگ های اسید اوریکی دارند باید مصرف گوشت را به 180 گرم در روز محدود کنند. همچنین پروتئین  حیوانی سنگ های کلسیمی را افزایش می دهد، زیرا ترشح کلسیم را افزایش و ترشح سیترات به ادرار را کاهش می دهد.

 

سنگ کلیه، محصولات لبنی بله، مکمل کلسیم نه

کلسیم موجود در رژیم غذایی باعث کاهش سنگ کلیه می شود. کلسیم در دستگاه گوارشی با اگزالات در رژیم غذایی ترکیب می شود و مانع از وارد شدن اگزالات به خون و دستگاه ادراری می شود. افرادی که داری سنگ اگزالات کلسیم هستند باید روزانه 800 میلی گرم کلسیم از طریق مواد غذایی دریافت کنند. این مقدار علاوه بر پیشگیری از ایجاد سنگ اگزالات کلسیم برای حفظ چگالی استخوان لازم است. یک لیوان شیر کم چرب دارای 300 میلی گرم کلسیم است. مکمل کلسیم هم باید حتماً همراه با غذا مصرف شود در غیر این صورت خود باعث ایجاد سنگهای اگزالات کلسیم می شود.

 

رژیم DASH برای پیشگیری از سنگ کلیه در آینده

برای اینکه به یک برنامه غذایی درست مطابق با شرایط خودتان دست پیدا کنید حتماً به یک کارشناس تغذیه مراجعه کنید تا مطابق با نوع سنگ کلیه شما رژیم مناسبی برایتان تجویز کند و در صورتیکه دارای اضافه وزن یا چاقی هستید باید وزن خود را کاهش دهید. زیرا تحقیقات نشان می دهد اضافه وزن و چاقی احتمالاً ابتلا به سنگ کلیه بالاخص سنگهای اسید اوریکی را افزایش می دهد. از طرفی رژیم های سختی که به سرعت باعث لاغری می شوند و از نظر مواد کربوهیدراتی محدود هستند بیشتر از سایر رژیم های غذایی ریسک ابتلا به سنگ کلیه را افزایش می دهند و باید از چنین رژیم های غذایی بالاخص برای زمانی طولانی اجتناب کنند. مطالعات متعدد نشان می دهد که رژیم غذایی DASH که به منظور کاهش فشار خون توصیه می شود ریسک ابتلا به سنگ کلیه را نیز کاهش می دهد و برای چنین شرایطی مناسب است. این رژیم سرشار از محصولات لبنی کم چرب، میوه ها و سبزیجات می باشد و از نظر پروتئین حیوانی محدود است.