تغذیه در بیماران کلیوی

یکی از بیماری هایی که افراد بسیاری در نقاط مختلف جهان با آن دست و پنجه نرم می کنند "بیماری کلیوی" است. افراد در زمان بروز این بیماری، باید به طور مرتب و مداوم تحت درمان قرار بگیرند و زمانی که دیگر هیچ دارویی جوابگوی آنها نباشد، پیوند کلیه تنها راه باقیمانده برای ادامه حیات این بیماران است.

در حال حاضر 15000 بیمار دیالیزی وجود دارد که برای ادامه زندگی، هفته ای سه بار دیالیز می شوند و سالانه 17 درصد به آنها افزوده می شود. بسیاری از افراد جامعه از بیماری حاد کلیوی خود اطلاع ندارند. در حالیکه با یک آزمایش خون به راحتی می توانند مسیر زندگی خود را قبل از گرفتار شدن در چنگال دیالیزی تغییر دهند.

نرخ مرگ و میر سالانه بیماران دیالیزی در کشورهای پیشرفته بالای 20 درصد است که دلیل اصلی آن، بالا بودن سن گیرندگان دیالیز در آن کشورهاست.

از سوی دیگر رقم پیوند کلیه در ایران 24 مورد به ازای هر یک میلیون نفر است که این رقم در کشورهای در حال توسعه 1 تا 5 مورد و در کشوهای پیشرفته 20 تا 40 مورد است و علت اصلی بالا بودن آمار ایران در زمینه پیوند کلیه، مجاز بودن پیوند کلیه از فرد زنده است که 80 درصد موارد را  شامل می شود، در حالی که در کشورهای دیگر این کار جایز نیست.

علائم هشدار دهنده ابتلا به بیماری کلیوی

تورم اطراف چشم ها، درد قسمت پهلوها و زیر دنده ها، بالا بودن فشار خون و تکرر ادرار مخصوصاً در شب.

اکثر بیماران کلیوی به علت نا آشنایی با علائم و نشانه های بیماری کلیه و عدم درمان به موقع متحمل رنج و بوجود آمدن عوارض روانی و اجتماعی می شوند. کنترل به موقع فشار خون، متعادل نگه داشتن وزن بدن، پرهیز از خوردن غذاهای مانده، پرچرب و پرنمک و خودداری کردن از مصرف هر گونه دارو بدون تجویز پزشک باعث جلوگیری و پیشگیری از بیماری کلیه می شود.

کار کلیه

کلیه به شکل لوبیا و به اندازه مشت هر فرد بوده و محل آن نزدیک به وسط پشت فرد، درست در زیر قفسه سینه است. کلیه ها، اندام های تخصصی تصفیه خون هستند، زیرا هر روز 200 واحد خون را برای دفع 2 واحد مواد و آب اضافی، تصفیه می کنند.

علاوه بر دفع ضایعات، کلیه ها سه هورمون مهم نیز ترشح می کنند. اریتروپوتین که در تولید گلبول قرمز خون نقش دارد. رنین که فشار خون را تنظیم می کند. کلسیتریول که نوع فعال ویتامین D است و در حفظ کلسیم استخوانها و تعادل طبیعی شیمیایی در بدن مؤثر است.

دلایل ابتلا به بیماری های کلیوی

بیماری نفروپاتی

دیابت بیماری است که بدن را از استفاده کافی گلوکز (قند خون) باز می دارد. و اگر گلوکز اضافی در خون باقی بماند، به عنوان یک سم عمل می کند.

در حقیقت بیماری نفروتی دیابت، همان آسیب به نفرون ها در اثر قند استفاده نشده در خون است که اگر سطح گلوگز خون فرد پایین نگه داشته شود، می تواند تأثیر بیماری دیابت را در بروز بیماری نفروتی به تأخیر بیندازد.

فشار خون بالا

فشار خون بالا می تواند به مویرگ های کلیه آسیب برساند که در این صورت کلیه ها نمی توانند مواد اضافی بدن را دفع کنند. بنابراین پزشکان توصیه می کنند که افراد مبتلا به دیابت یا کم کاری کلیوی، باید فشار خون خود را پایین نگه دارند.

بیماری های گلومرولی

همان طور که از نام آن هم پیدا است، بیماری گلومرولی به مویرگهای درون کلیه ها حمله می کند که ابتدایی ترین آن را می توان بیماری نفرونی بافتی دانست. از نخستین نشانه های این بیماری می توان به وجود پروتئین، خون یا هر دو در ادرار اشاره کرد. بیماری گلومرولی به آهستگی به ساختار کلیه آسیب می رساند و برای کنترل و درمان آن، راهکارهایی مانند کنترل فشار خون ،استفاده از داروهای تقویت کننده سیستم ایمنی بدن و استروئیدها وجود دارد.

بیماری های کلیوی ارثی و مادرزادی

برخی بیماری های کلیوی ناشی از مسائل ژنتیکی است. از طرفی برخی مشکلات کلیوی ممکن است هنگامی ایجاد شوند که نوزاد هنوز در رحم مادر است. به هر حال از نخستین نشانه های مشکلات کلیوی می توان به فشار خون بالا، کمبود گلبول قرمز در خون، وجود خون یا پروتئین در ادرار اشاره کرد.

دیگر دلایل ابتلا به بیماری های کلیوی

مسموم شدن و جراحت می توانند منجر به ایجاد بیماری کلیوی شوند.

برخی از داروهایی که به راحتی و بدون نسخه پزشک در دسترس مردم قرار می گیرند، اگر بطور مداوم و برای مدت طولانی استفاد شوند، می توانند به کلیه ها آسیب برسانند. داروهایی مانند آسپرین، استامینوفن و ایبوپروفین از خطرناک ترین عوامل ایجاد بیماری برای کلیه ها به شمار می روند. و استفاده مداوم از آرام بخش ها، به کلیه ها آسیب جدی می رساند.

از کار افتادگی آنی کلیه

ایجاد وقفه های ناگهانی در کار کلیه را از کار افتادگی آنی کلیه می گویند که تصادف، از دست دادن مقدار زیادی خون یا برخی داروها یا سموم، نمونه هایی از عوامل ایجاد کننده آن هستند. این نوع بیماری می تواند در بلند مدت به از کار افتادگی دائمی کلیه ختم شود.

بیماری کلیوی مزمن

بیشتر مشکلات کلیوی به آرامی رخ می دهند و ممکن است فرد برای سالها مبتلا به بیماری کلیوی خاموش باشد. از کار افتادگی تدریجی کلیه را بیماری کلیوی مزمن یا نارسایی مزمن کلیوی می نامند و افرادی که مبتلا به آن هستند، ممکن است دچار از کار افتادگی کلیوی دائمی شوند. در این نوع بیماری کلیه، درصد بالایی از خطر مرگ بر اثر سکته قلبی وجود دارد.

بیماری کلیوی وخیم

از کار افتادگی کامل یا تقریباً کامل کلیه، بیماری کلیوی وخیم نام دارد. افراد مبتلا به این بیماری برای ادامه حیات باید دیالیز یا پیوند کلیه شوند.

نشانه های بیماری کلیوی

افراد در مراحل اولیه ابتلا به بیماری کلیوی به هیچ وجه احساس مریضی نمی کنند، ولی با وخیم تر شدن بیماری، بیش از همیشه ادرار می کنند. ممکن است احساس خستگی کنند. شاید اشتهای خود را از دست بدهند و دچار استفراغ و درد و ورم شکم شوند. دست و پاهایشان امکان ورم یا بی حسی دارد. ممکن است احساس خواب آلودگی کنند، یا تمرکز حواس برایشان مشکل شود. بیماران کلیوی پوست شان تیره و دچار گرفتگی عضلات می شوند.

تغذیه در بیماران کلیوی

کاهش مصرف میوه و سبزیجات، دریافت بیش از حد پتاسیم، مصرف مواد غذایی که باعث افزایش فشار خون می شود. استفاده بیش از حد کود در فرایند تهیه میوه و سبزیجات ، مسمومیت های تغذیه ای و سموم مورد استفاده در دفع آفات، زمینه ابتلا به نارسایی کلیوی را فراهم می کند.

در واقع عدم پاکسازی کامل سموم مورد استفاده در دفع آفات گیاهی یا نگهداری مواد غذایی مانند گندم باعث ابتلا به نارسایی کلیوی می شود. سیر روند این بیماری به گونه ای است که با گذشت زمان بیماری نمایان می شود.

تنایج تحقیقات نشان می دهد استفاده از ظروف آلومنیومی هم که باعث ترکیب آلومنیوم با مواد غذایی داخل آن می شود در ابتلا به نارسایی کلیوی مؤثر است.

هر چند بیماری مزمن کلیه، عده زیادی را مبتلا می کند اما با یک تغذیه محدود کننده و تغییر در الگوی زندگی می توان از شدت این بیماری و باری که به بیمار و اطرافیانش وارد می سازد کم کرده بنابراین توصیه می شود که این بیماران مصرف سدیم (نمک)، پتاسیم، پروتئین، ماست، فسفر، کلسیم را کاهش دهند.

باید توجه داشت که رژیم دارویی سنگین به همراه محدود کردن رژیم غذایی ممکن است غذاها را برای بیمار بی مزه کند. در این شرایط بیماران اغلب شکایت می کنند که دهان شان بی مزه شده و مزه غذاها را احساس نمی کنند و بنابراین به غذاهای فرآوری شده روی می آورند اما باید هشدار داد که مصرف این غذاها خیلی بیشتر آسیب می رساند.

غذاهای فرآوری شده حاوی مقادیر زیادی نمک و نگهدارنده ها هستند. اما متخصصان یک راهکار ارائه کرده و توصیه می کنند که افزودن آب لیمو به غذاهای مناسب و انتخاب شده می تواند طعم آنها را افزایش دهد.

 

اما یک رژیم غذایی کنترل شده برای این بیماران به قرار زیر است:

  • رژیم غذایی حاوی پروتئین اندک می تواند پیشرفت بیماری را آرام کند و مانع از تشکیل اوره اضافه شود.
  • کنترل سطح فسفر نیز ضروری است. چون مقدار زیاد آن باعث نارسایی کلیه ها، بیماری استخوان و مشکلات قلبی می شود.
  • کلسیم یکی از نگرانی های دیگر برای بیماران کلیوی است چون اگر کنترل نشود باعث بروز بیماری جدی استخوان در سالهای آتی می شود.
  • این بیماران باید مصرف مایعات را نیز کنترل کنند. این بیماران اگر تحت دیالیز نیستند، مصرف مایعات را محدود نکنند مگر اینگه مشکل تجمع مایع را پیدا کنند به این ترتیب آنها باید فقط وقتی تشنه می شوند آب بنوشند.
  • در برخی از بیماران به ویژه آنهایی که دیالیز می شوند ممکن است میزان پتاسیم افزایش یابد که قطعاً خطرناک است. برای تنظیم این ماده معدنی هر بیمار حتماً باید با پزشک خود مشورت کرده و روش مناسبی را از وی دریافت کند به علاوه کنترل منظم پتاسیم ضرروی است.
  • نمک یا سدیم عامل اصلی بروز بیماری مزمن کلیه، فشار خون بالا و بیماری قلبی است بنابراین مصرف روزانه آن حتماً باید محدود شود. به این منظور پس از طبخ غذا و به هنگام مصرف دوباره به آن نمک اضافه کنید. هر چه مصرف نمک کمتر باشد بهتر است.

 

بنابراین داشتن تغذیه مناسب منجر به کنترل فشار خون، وزن، کلسترول و میزان قند خون می شود و پیشرفت بیماری کلیه را کند می کند.