تغذیه در هیپرلیپیدمی (افزایش چربی خون)

چربی خون عبارتست از بالا رفتن مقدار کلسترول و یا تری گلیسرید از مقدار طبیعی آنها در خون که باعث بیماری چربی خون می شود. میزان این مواد در خون در اثر مصرف مواد غذایی بیش از میزان مورد نیاز یا هنگام بروز اختلال در سوخت و ساز چربی، افزایش می یابد. چربی خون و قند خون بالا و همچنین غلظت بالای خون باعث گزگز، مور مور شدن و خواب رفتگی پا می شود و به هنگام خواب، کف پا بسیار داغ می شود و فرد را بیدار می کند.

افزایش چربی خون همراه با بیماری هایی مانند کم کاری تیروئید، بعضی از بیماری های کبدی و کلیوی، بیماری قند (دیابت)، نارسایی مزمن کلیه، چاقی، بعضی از عفونت ها، اعتیاد به الکل و ایدز و .. دیده می شود. افزایش چربی خون با تجمع در دیواره رگ ها، تنگی آنها را به دنبال دارد و به همین علت باعث افزایش خطر ابتلا به سکته مغزی، درد قفسه سینه و گرفتگی عروق می شود. برای تشخیص بالا بودن چربی خون، اندازه گیری دو نوع چربی خون یعنی کلسترول و تری گلیسرید انجام می شود. در این میان معمولاً افزایش کلسترول به عنوان عامل بیماری زای جدیدتر مطرح می شود.

کلسترول چیست؟

کلسترول یک نوع چربی است که در همه سلولهای بدن فرد یافت می شود . کلسترول در خون حل نمی شود و توسط لیپوپروتئین ها وارد سلول می شود. و از آن خارج می گردد. لیپوپروتئین ترکیبی از پروتئین و چربی است و چربی را در خون حمل می کند. وجود کلسترول در کبد، نخاع و مغز ضروری است.

کلسترول در ساخت و نگهداری سلولها، برخی هورمون ها، ساخت ویتامین D و جذب ویتامین های محلول در چربی نقش دارد. مقدار مناسب کلسترول کمتر از 200 میلی گرم در زمانی که کلسترول خون افزایش پیدا می کند، چربی در سطح رگ رسوب می کند. نهایتاً این رسوب ها جریان طبیعی خون را دچار مشکل می کنند و در این حالت قلب به اندازه کافی خون غنی از اکسیژن دریافت نخواهد کرد و خطر حمله قلبی افزایش خواهد یافت. با فرایندی مشابه، کاهش یافتن جریان خون به مغز نیز می تواند منجر به سکته مغزی شود.

 

کلسترول به دو طریق در بدن بوجود می آید.

  • بدن خودش کلسترول می سازد. بیشترین کلسترول را کبد می سازد و مقدار آن، روزانه در حدود 1000 میلی گرم می باشد.
  • کلسترول وارد شده به بدن، از طریق خوردن مواد غذیی از جمله گوشت قرمز، مرغ، ماهی و لبنیات، میوه ها، سبزیجات، روغن های گیاهی، غلات و آجیلدارای کمترین مقدار کلسترول و زرده تخم مرغ و گوشت ها دارای بیشترین مقدار کلسترول هستند.
عوامل مؤثر بر غلظت کلسترول خون
  • وزن بدن
  • فعالیت بدنی
  • نوع و مقدار مواد غذایی
  • وراثت و ژنها نقش مهمی در وضعیت کلسترول خون دارند.
  • سن و جنس، افزایش غلظت کلسترول خون معمولاً در حوالی 20 سالگی آغاز می شود. زنان پیش از یائسگی، غلظت کسترول کمتری نسبت به مردان همسن خود دارند.
علائم افزایش چربی خون

عمده علائم چربی خون ناشی از دو عامل است، یکی سنگین و غلیظ شدن خون که باعث کندی حرکت آن در عروق می شود و لذا باعث اختلال خون رسانی و کمبود نسبی اکسیژن در بافتها خواهد شد و دیگری افزایش حرارت بدن در اثر  افزایش صفرا، این علائم بطور خلاصه عبارتنداز:

  • خواب آلودگی
  • افزایش تعریق بدن
  • خشکی و یا تلخی دهان
  • ورم و پف کردن صورت
  • سرگیجه و گاهی وزوز گوش
  • احساس خستگی یا کوفتگی در بدن
  • سردرد، سرگیجه، سنگینی، خواب آلودگی، تپش قلب
  • سردردهایی که معمولاً به صورت سنگینی سر خود نمایی می کند.
  • دردهای نسبتاً مقاوم به درمان در ناحیه ساق و کف پا (و گاهی هم در سایر نواحی بدن)
  • سوزش و احساس افزایش حرارت نقاط مختلف بدن به خصوص کف پا که معمولاً در شب تشدید می شود.

ذکر علائم فوق به این معنا نیست که تمام کسانی که دچار افزایش چربی خون می شوند همه علائم فوق را بروز می دهند، بلکه اغلب تنها بعضی از علائم را دارند.

انوع اصلی چربی های خون

چربی های اصلی موجود در خون عبارت است از کلسترول و تری گلیسرید

کلسترول انواع مختلفی دارد. افزایش کلسترول با تراکم پایین (LDL) یا کلسترول بد منجر به عوارض عروقی به صورت تصلب شرائین (اترواسکلروز) در عروق مختلف می شود که می تواند باعث سکته های قلبی و مغزی شود. و از طرف دیگر افزایش کلسترول با تراکم بالا (HDL) یا کلسترول خوب، برخلاف LDL عمل کرده و منجر به جلوگیری از عوارض ذکر شده می گردد.

راه های افزایشHDL یا کلسترول خوب
  • با ورزش کردن در هفته 1200 کالری بسوزانید
  • نکشیدن سیگار. با ترک سیگار به مدت یک هفته، 7 واحد مقدار HDL  افزایش می یابد.
  • کاهش وزن. با کاهش هر نیم کیلوگرم وزن بدن (چربی اضافه)، مقدار HDL  یک درصد افزایش می یابد.
  • ورزش کردن قبل از خوردن غذای پرچرب. انجام ورزش منظم قبل از خوردن وعده های غذایی پرچرب، بطور قابل ملاحظه ای HDL  را افزایش می دهد.
  • پرهیز از مصرف زیاد شکر، آرد، سیب زمینی و برنج سفید، غذاهایی که قند خون را افزایش می دهند، باعث کاهش HDL  خون می شوند.

 

با افزایش مقدار HDL  ، احتمال ابتلا به حملات قلبی کم می شود

راه های کاهشLDL یا کلسترول بد
  • جلوگیری از افزایش وزن
  • افزایش تحرک و فعالیت بدنی
  • اجتناب از افزایش دریافت کالری
  • اجتناب از مصرف زیاد چربی ها و کلسترول
راههای کاهش تری گلیسرید خون
  • استفاده از غذاهای پرفیبر
  • استفاده از مواد لبنی کم چرب
  • انجام فعالیت های مرتب ورزشی
  • استفاده از رژیم غذایی کم چرب
  • دور انداختن چربی های گوشت قرمز و پوست مرغ
  • اجتناب از مصرف شیرینی و نوشیدنی های شیرین و الکل
  • استفاده از روغن های گیاهی از قبیل: کانولا، ذرت و زیتون
  • رعایت تنوع و تعادل در مصرف مواد غذایی و جلوگیری از افزایش وزن

با توجه به وجود انواع مختلف هیپرلیپیدمی، بیماران حتماً باید به توصیه های دارویی و تغذیه ای پزشک معالج خود توجه دقیق داشته باشند، چون هر کدام از این انواع، درمان دارویی و رژیم غذایی خاص خود را نیاز دارد.

رعایت نکات زیر به همه بیماران دچار افزایش چربی خون توصیه می شود. بهتر است بدانیم افراد سالم نیز با رعایت این نکات از احتمال هیپرلیپیدمی تا حد زیادی مصون خواهند بود و همه افراد خانواده می توانند از رژیم غذایی ضد افزایش چربی خون سود ببرند.

  • از مصرف الکل و سیگار به شدت پرهیز شود.
  • وزن ایده آل حفظ شود و در صورت وجود چاقی، کاهش وزن اکیداً توصیه می شود.
  • سبزیجات و میوه هایی که حاوی چربی ناچیز هستند می توانند بصورت آزادانه مورد مصرف قرار گیرند.
  • مصرف گوشت ماهی با توجه به وجود چربی های مفید در آن توصیه می شود . البته باید توجه داشت که ماهی بهتر است سرخ نشود.
  • انجام ورزش به صورت منظم، حداقل هفته ای سه روز، در کنترل وزن و متعادل نگه داشتن چربی های خون اثر واضحی دارد. بهترین ورزش پیاده روی، دوچرخه سواری و شنا است.
  • مصرف مغزها (گردو، آجیل) و روغن زیتون می تواند موجب اثر مفیدی در کاهش LDL (جربی با تراکم پایین) شود. البته باید توجه داشت باشید که مصرف زیاد و بی رویه این مواد می تواند باعث چاقی شود.
  • مصرف روغن نباتی جامد باعث افزایش LDL و کاهش HDL شده و بهتر است تا حد امکان از مصرف آن خودداری شود. برخلاف آن کره های گیاهی (مارگارین) حاوی استانول (Stanol) باعث کاهش LDL می شود.
  • توصیه می شود از رژیم غذایی حاوی کمترین میزان چربی استفاده شود به خصوص باید از مواد غذایی حاوی کلسترول و چربی های اشباع شده پرهیز نمود از شیر و فرآورده های لبنی کم چرب یا بدون چرب استفاده شود، از مصرف کره و خامه خودداری شود هر گونه چربی گوشت قرمز و همچنین پوست مرغ قبل از پخت جدا شده و دور ریخته شود. از تخم مرغ به صورت محدود استفاده شود. حتی الامکان از سرخ کردن مواد غذایی خودداری شده و مواد غذایی بصورت آب پز، کبابی و تنوری (فر) تهیه شود.

 

برنامه غذایی که جهت تغذیه افراد جامعه در آمریکا توصیه شده است. به صورت زیر است:

  • کلیه افراد بالای 2 سال باید 30 درصد کالری مورد نیاز روزانه خود را از چربی تأمین نمایند و کمتر از 10 درصد کالری روزانه از چربی های اشباع بدست آید. همچنین میزان مصرف روزانه کلسترول باید کمتر از 300 میلی گرم باشد.
  • در زمانی که پرهیز غذایی برای درمان افزایش چربی خون مورد نظر است باید ضمن تأمین 30 درصد کالری روزانه از چربی، کمتر از 75 کالری از چربی هایی اشباع بدست آمده و روزانه کمتر از 200 میلی گرم کلسترول مصرف شود.