نقش تغذیه در سلامتی دندانها

تاج دندانهای شیری در زمانی ساخته می شود که طفل هنوز در مرحله جنین و داخل رحم مادر است. به این جهت موادی که مادر در دوره بارداری از آنها تغذیه می کند تأثیر بسیار زیادی در چگونگی قوت و ضعف دندانهای او خواهد داشت.

به طور کلی بسیاری از املاح مغذی که در ساختمان دندانهای انسان وجود دارد قبل از رویش دندان در داخل دهان تشکیل می شوند. بنابراین زمانی که دندان از داخل لثه بیرون آمد آن قدر سخت و محکم است که به راحتی و مستقیماً می تواند در عمل جویدن مواد غذایی شرکت نماید.

دندانها مانند دیگر اعضای بدن برای سالم ماندن نیاز به تغذیه ای مناسب دارند و یک رژیم غذایی متعادل نقش بسیار مهمی در سلامتی دندانها دارد. در دوران کودکی وجود پروتئین ها و ویتامین ها بخصوص ویتامین C , D و مواد معدنی بخصوص کلسیم، فسفر و فلوراید در رژیم غذایی برای استحکام هر چه بیشتر دندانها و مقاوم شدن آنها نسبت به پوسیدگی ضروری هستند و در بزرگسالان فقدان این مواد می تواند به پیشرفت بیماری های لثه که مهم ترین عامل از دست دادن دندانها در مردان و زنان است کمک کند. در این مقاله به مصرف برخی مواد مغذی و نقش آنها در سلامت لثه و دندان اشاره ای خواهیم داشت.

پروتئین

پروتئین مینای دندان کراتین و عاج دندان کلاژن است. کمبود پروتئین در موقع تشکیل دندان باعث ضعیف شدن دندان و بالاخره زیاد شدن پوسیدگی می شود.

کلسیم

این ماده مصرفی در ساختمان دندان شرکت دارد. کلسیم تقریباً 1.5 تا 2 درصد وزن بدن یک فرد بالغ را تشکیل می دهد. از این مقدار 99 درصد آن در بافت های استخوان و دندانها به کار رفته و یک درصد باقیمانده در بافت های نرم و خون پراکنده شده است. وجود کلسیم برای استحکام دندانها بسیار مفید است. میزان نیاز روزانه یک فرد بالغ به کلسیم 800 میلی گرم است.

منابع غذایی حاوی کلسیم: گروه شیر و لبنیات (شیر، ماست، کشک، دوغ، پنیر) از مهم ترین منابع کلسیم هستند و روزانه 2 – 3 واحد از این گروه غذایی توصیه می شود.

فسفر

به عنوان یک ترکیب مهم در دندانها به حساب می آید. فسفر در حدود یک درصد از وزن بدن را تشکیل می دهد و حدود 85 تا 90 درصد فسفر بدن در استخوانها و دندانها یافت می شود و بقیه در بافت های نرم متمرکز شده اند. میزان نیاز روزانه یک فرد بالغ به فسفر 800 میلی گرم است.

منابع غذایی حاوی فسفر: غذاهای غنی از پروتئین علاوه بر تأمین پروتئین مورد نیاز مقادیر زیادی فسفر دارند. موادی مانند گوشت، ماهی، ماکیان، تخم مرغ و غلات از منابع اصلی فسفر است.

کلسیم و فسفر در عاج مینای دندان به صورت ترکیبی به نام هیدروکسی آپاتیت که سخت و محکم است، وجود دارند.

ویتامین D

این ویتامین در چربی جذب کلسیم از روده را افرازیش می دهد و همچینن میزان باز جذب و فسفر را بالا می برد و این باز جذب فسفر را از طریق جذب از کلیه ها انجام می دهد و از این طریق به رسوب مواد معدنی کلسیم و فسفر در دندانها و استخوانها کمک می کند.

منابع ویتامین D:

با تابش مستقیم و بی واسطه آفتاب به پوست از پیش ساز ویتامین D در پوست ساخته می شود و جذب خون می گردد. از منابع غذایی آن می توان روغن کبد ماهی، تخم مرغ و کره را نام برد. میزان نیاز روزانه به این ویتامین 400 واحد بین المللی (IU) می باشد.

ویتامین C

این ویتامین برای ساختن زمینه های ارتباطی سلولهای استخوان، دندانها و نسوج ارتباطی ضروری است. و کمبود آن باعث می گردد تا دندانها از استحکام کافی برخوردار نباشند و در مقابل پوسیدگی مقاومت کمتری داشته باشند.

معمولاً کمبود آن به سرعت در بدن پیدا می شود. شدیدترین شکل کمبود ویتامین C بیماری اسکوربوت است که باعث بی اشتهایی، خشک شدن پوست و ایجاد لکه های خونی زیر پوست و ضعف می شود و علاوه بر آن باعث تورم لثه و خونریزی آنها می گردد. میزان نیاز روزانه به ویتامین C، 70 میلی گرم است.

منابع غذایی حاوی ویتامین C: مرکبات، گوجه فرنگی و سبزیجات منابع سرشار این ویتامین می باشند.

فلوراید

یکی از املاح معدنی است که نقش بسیار مهمی در افزایش مقاومت دندانها دارد  بعد از اینکه تاج دندان در داخل دهان ظاهر شد مواد معدنی بیشتری از بزاق بر روی قشرهای سطحی دندان می نشیند و دندان بتدریج سخت تر می شود. فلوراید نقش اساسی در پیدایش املاح معدنی ثانوی دارد که به مرور زمان در سالیان دراز بر روی دندان رسوب می کند به هیمن خاطر فلوراید نقش اساسی در جلوگیری و کاهش پوسیدگی دندان دارد.

فلوراید هم به صورت خوراکی و هم به صورت موضعی در استحکام دندانها مؤثر است فلوراید خوراکی از طریق آب مصرفی، نمک های غنی شده با فلوراید و غذا و میوه های حاوی فلوراید جذب بدن می شود.

تأثیر موضعی فلوراید از طریق خیمر دندانهای حاوی فلوراید، دهان شویه های حاوی فلوراید همچنین آدامس های حاوی فلوراید بر روی دندانها اعمال می شود.

تأثیرات فلوراید
  • فلوراید پس از نوشیدن آب از طریق خون به وسیله سلولهای تشکیل دهنده دندان جذب می گردد. در نتیجه کریستالهایی به وجود می آید که دارای مقدار کمی فلوراید هستند. بیشتر این کریستالها از نوع فلوراید غیر محلول هستند. لذا بهتر می توانند در مقابل اسیدهای تولید شده در پلاک میکروبی روی دندان مقاوم باشند.

فلوراید موجود در آب آشامیدنی و سایر منابع موجود در رژیم غذایی بر روی کریستالهای مینا و مواد بینابینی رسوب می کند و آن را مقاوم می گرداند. در حقیقت سطح خارجی مینای دندان از فلوراید اشباع می شود و مقدار آن را ده برابر لایه های درونی می کند. زمانی که اسید و غشای پلاک میکروبی تولید شد. کریستالهای حاوی فلوراید بهتر می توانند در مقابل آن مقاومت کنند.

  • روش دیگر اثر فلوراید، استفاده فلوراید بصورت موضعی به جای خوارکی است که بر روی سطح دندان قرار می گیرد مانند استفاده از ژل فلوراید، دهان شویه فلوراید و خمیر دندانهای حاوی فلوراید.
  • تحقیقات نشان می دهد که خمیر دندانهای حاوی فلوراید سدیم و فلوراید قلع دارای پتانسیل کاهش پوسیدگی ریشه دندان هستند و می توانند به میزان 65 درصد باعث کاهش پوسیدگی ریشه دندان شوند. همچنین از ژل فلوراید قلع به مدت 6 تا 10 هفته باعث کاهش بیماری از باکتری های موجود در زیر لثه می شوند. اگر فلوراید موجود در آب آشامیدنی در حد متعارف باشد باعث می شود که میزان پوسیدگی دندان کاهش یابد. حداکثر میزان ایده آل در آب، یک قسمت در یک میلیون (IPPM) است. البته در مناطق گرمسیری که مصرف آب آشامیدنی بیشتر از مقدار مصرفی فلوراید در آب باید کمتر از مقدار تعیین شده فوق باشد.

بنابراین مقدار فلوراید افزودنی بر حسب آب و هوای جغرافیایی متفاوت است. باید توجه داشت که وجود فلوراید بیشتر از مقدار نیاز در آب آشامیدنی و سایر منابع مورد استفاده، باعث ایجاد تغییرات زیان آوری در ساختمان نسج دندان می شود. در چنین حالتی ممکن است لکه های سفید یا قهوه ای بر روی مینای دندان ها را تحت تأثیر قرار می دهد.

تأثیر مواد قندی در پوسیدگی دندانها

داخل دهان به خاطر گرم و مرطوب بودن و وجود مواد غذایی مخفی در آن محیط مناسبی جهت رشد انواع مختلف باکتری هاست. بعضی از آنها که به استربتوکوکی موسومند قادر هستند به سطوح سخت مانند دندانها بچسبند و پس از تثبیت، تقسیم شده و افزایش یابند تا اینکه توده میکروبی را تشکیل دهند.

در این موقع پروتئین بزاق دهان با آن مخلوط شده و ساختار مناسبی را تشکیل می دهد که پناهگاه مناسبی برای میکروب ها به وجود می آورد این ساختار مجموعه را پلاک میکروبی می گویند. طبق تحقیقات رابطه نزدیکی بین مواد قندی مصرفی و عوامل پوسیدگی زا (پلاک میکروبی) وجود دارد. به عبارت دیگر قند مصرفی پوسیدگی بیشتری را به همراه دارد و شکل ظاهری و تعداد دفعات مصرف غذاهای قندی و طول مدتی که قند در دهان می ماند همه جزء عوامل مهم مؤثری در ایجاد پوسیدگی دندان هستند.

 بسیاری از میکروب هایی که داخل پلاک میکروبی زندگی می کنند از قند و یا مواد حاوی قند استفاده می نمایند و زمانی که این مواد غذایی مورد مصرف قرار می گیرند، به این میکروبها انرژی لازم را می رسانند و باعث حیات و ادامه زندگی آنها می شوند و این میکروبها باعث تبدیل قند به مواد چسبنده ای به نام گلوکان می شوند. این ماده چسبنده غیر قابل حل در آب و بزاق دهان است و باعث حجیم شدن پلاک می گردد.

معمولاً حالت قلیایی یا اسیدی بودن به PH موسوم است. به طور معمول بزاق کمی حالت اسیدی دارد و PH بزاق و پلاک تشکیل شده بر روی دندان تقریباً برابر 6.5 است. قند یا مواد حاوی قند پس از ورود به دهان در بزاق حل شده و این محلول حاوی قند بر روی غشاء پلاک مستقر می شود. در این لحظه با تشکیل اسید، PH اسیدی پایین می آید و به 5.7 می رسد که این PH مناسبی برای شروع پوسیدگی دندان است. بتدریج این اسیدهای تولید شده در پلاک میکروبی زیاد می شوند و آب خود را از دست می دهند و غلیظ تر و قوی تر می گردند.

با توجه به اینکه قسمت زیادی از دندان از املاح ساخته شده، اسیدی که در دهان تولید می شود میزان حلالیت املاح مغذی را افزایش می دهد. چنانچه اسید به مقدار زیادی تولید شود دندان در مقابل این اسید حساسیت زیادی از خود نشان می دهد و اسید تولید شده در پلاک باعث حل شدن املاح غشاء مینای دندان و از دست رفتن املاح موجود در آن می شود و این حالت زمینه مناسبی برای پیدایش پوسیدگی دندانهاست.

به طور کلی یک ماده قندی 12 دقیقه پس از مصرف می تواند زمینه ساز شروع پوسیدگی شود و هر چه که مقدار قند محلول در آب یا مایع بیشتر باشد، اسید بیشتری تولید می شود. پوسیدگی با فعالیت میکروبهای داخل دهان در سطح دندان شروع می شود و در صورتی که پیشگیری نشود به تدریج به داخل لایه های دندان نفوذ و به عصب در مغز دندان می رسد پس عصب و عروق این ناحیه را تحت تأثیر قرار داده و سبب ایجاد التهاب، عفونت، تورم لثه و دردهای شدید می شوند.

بنابراین با توجه به اینکه امروزه مصرف قند، قسمتی از فرهنگ تغذیه ما را تشکیل می دهد. همه مواد قندی خاصیت پوسیدگی زایی دارند. ولی قند ساکاروز (قند و شکر معمولی) چون بیشتر مصرف می شود و در تکثیر پلاک میکروبی نقش بیشتری دارد و بیشتر از سایر قندها مانند (گلوکز و فروکتوز و ..) خاصیت پوسیدگی زایی دارد.

مصرف قند و شکر و مواد غذایی حاوی شکر مانند بیسکوئیت ها، انواع کیک و شیرینی و شکلات، نوشابه ها در بین وعده های غذایی شرایط نامناسبی را برای تهدید سلامت دندانها به وجود می آورند. همچنین اشخاصی که از مواد حاوی ساکاروز (شکر) که باعث چسبندگی به دندان می شوند (مانند آب نبات، گز، سوهان، و ...) استفاده می کنند بیشتر دچار ضایعاتی در دندان و لثه خود خواهند شد تا آنجایی که مواد حاوی قند مانند نوشابه مصرف می کنند زیرا این مواد سریع از دهان عبور می نماید و وارد بدن می شوند ولی مواد قندی چسبیده به دندان بر اثر ماندگاری روی دندان زمینه ساز فساد دندانها می شود.

همچنین تحقیقات نشان می دهد که غذاهای طبخ شده دارای مواد قندی و پس از آن مواد قندی که با آرد مخلوط شده اند بیشتر از خود قندها، هنگامی که به تنهایی مصرف می شوند پوسیدگی ایجاد می کنند.

باید توجه داشت فردی که از مواد غذایی حاوی مواد قندی در زمان وعده های غذایی (صبحانه، ناهار و شام) استفاده می کند به مراتب کمتر دچار بیماری های دندان و بافت اطراف آن خواهد شد تا فردی که بطور متناوب از این مواد غذایی تغذیه می کند. امروزه ترکیباتی به عنوان مواد شیرین کننده فاقد قند با درجه شیرینی چندین برابر قند معمولی ساخته شده اند و تحقیقات نشان داده است که از نظر پوسیدگی دندانها و امراض لثه عوارضی ایجاد نمی کنند و در مواد غذایی مختلف مانند شیرینی ها و نوشابه ها و .. . استفاده می شوند.

توصیه های تغذیه ای
  • مصرف روزانه چای
  • استفاده از میوه جات به خصوص میوه جات سفت مانند سیب
  • استفاده از سبزیجات مانند هویج، جعفری، کاهو، گوجه فرنگی در برنامه غذایی روزانه
  • استفاده از مواد غذایی حاوی کلسیم (شیر و لبنیات) و فسفر (گوشت مرغ، ماهی، تخم مرغ و غلات) در رژیم غذایی روزانه
  • با کاهش تعداد دفعات مصرف قند و ترکیبات قندی در بین وعده های غذایی، امکان رشد باکتری های مولد پوسیدگی بر روی دندانها را کاهش داد.

 

نتایج تحقیقات تازه دانشمندان که در سمینار انجمن میکروب شناسی آمریکا ارائه شده است، نشان می دهد که فلوراید و مواد شیمیای موجود در چای می تواند باکتری ها و ویروس هایی را که باعث عفونت گلو و پوسیدگی دندان و سایر مشکلات دهان و دندان می شود نابود کند و دندانها را در برابر پوسیدگی محافظت نماید.