نقش تغذیه در هپاتیت

هپاتیت به معنی التهاب در پارانشیسم کبد است و به دلایل مختلفی می تواند ایجاد شود که بعضی از آنها قابل سرایت هستند و برخی مسری نیستند. از عواملی که ایجاد هپاتیت می کنند می توان به افراط در مصرف الکل، اثر برخی داروها، آلودگی به باکتری و همچینن ویروس اشاره نمود. هپاتیت ویروسی منجر به عفونت کبدی می گردد.

عامل بیماری هپاتیت ویرال (ویروسی) یک ویروس است و در ابتدا می تواند مثل یک سرماخوردگی بروز نماید، ولی بیماری مزمن هپاتیت C برعکس سرماخوردگی معمولی به دلیل از کار افتادن کبد و مشکل بودن درمان می تواند حیات بیمار را تهدید کند. بیشتر مبتلایان به هپاتیت از نوع B  و  C علائمی ندارد. برخی از بیماران علائم سرشتی عفونت ویروسی را نشان می دهند از قبیل خستگی، دل درد، درد عضلانی و تهوع و بی اشتهایی، ولی در موارد پیشرفته علائم نارسایی کبدی بروز می کند که شامل تورم شکم، اندامها، یرقان و خونریزی های گوارشی و .. است.

در ایران بالغ بر 3% افراد آلوده به این ویروس می باشند. حدود 75 تا 80 درصد از افرادی که تازه به این ویروس مبتلا شده اند و از بین آنها نیز 60 تا 80 درصد به بیماری های مزمن کبدی دچار می شوند. از بین افراد مبتلا حدود 5 تا 20 درصد به سیروز کبدی مبتلا شده و 1 تا 5 درصد آنان بر اثر بیماری سیروز کبدی و یا سرطان کبد می میرند.

انواع هپاتیت ویروسی

در حال حاضر 7 نوع از این ویروس شناخته شده است.

  1. هپاتیت نوع A
  2. هپاتیت نوع B
  3. هپاتیت نوع C
  4. هپاتیت نوع D  (همراه با نوع B)
  5. هپاتیت نوع E
  6. هپاتیت نوع F
  7. هپاتیت نوع G

 

در حال حاضر 10 تا 15 درصد مبتلایان در هیچ کدام از این دسته ها قرار نمی گیرند به همین دلیل انتظار نوع ویروس H وجود دارد.

روشهای انتقال هپاتیت B وC

این ویروس عمدتاً از طریق تماس با خون افراد آلوده منتقل می شود. همچنین روشهای زیر می تواند باعث انتقال ویروس گردد.

  • ارتباط جنسی با افراد آلوده
  • استفاده از لوازم شخصی به صورت اشتراکی
  • زخمی شدن پوست بدن در یک بخش آلوده بیمارستانی
  • دریافت فرآورده های خون و پلاسمای آلوده که در ایران اکثراً در بیماران تالاسمی و هموفیلی دیده می شود.
  • استفاده از سوزن های آلوده که به عنوان سرنگ استفاده می شود، به ویژه در افراد معتاد به مواد مخدر تزریقی و همچنین سوراخ شدن بدن با هر وسیله تیز یا سوزن آلوده (مثل خالکوبی غیر بهداشتی)
نقش تغذیه

برای تنظیم رژیم غذایی در افراد، نخست باید بیمار مورد ارزیابی تغذیه ای قرار بگیرد که این ارزیابی شامل اندزه گیری قد، وزن، دور بازور چین پوستی (به ویژه در ناحیه پشت بازو) است.

همچنین ارزیابی بیوشیمیایی که شامل: قند خون، کلسترول خون، آلبومین، اوره خون، بیلی روبین، ترانسفرین و آنزیم های کبدی می باشد، نیز باید انجام شود. تغییرات وزن در بیماران کبدی بسیار اهمیت دارد، زیرا وزن ممکن است تحت تأثیر ادم و آسیب دیورتیک ها قرار گیرد. به همین علت دانستن وزن قبل از بیماری مهم است و هر چه کاهش وزن فعلی بیشتر باشد، انرژی دریافتی نیز باید افزایش یابد. انرژی مورد نیاز در این بیماران 25 – 40 کیلو کالری به ازای کیلوگرم وزن ایده ال بدن و یا BEE (مصرف انرژی پایه) 1.1 – 4.1 * می باشد. اما با توجه به اینکه در این بیماران کاهش اشتها، حالت تهوع و استفراغ وجود دارد، دریافت کافی انرژی دچار مشکل می شود، به ویژه که مصرف قندهای ساده و چربی های اشباع (که از منابع انرژی رژیم غذایی هستند) در این بیماران محدود می باشد. از طرفی کبد نقش مهمی در سوخت و ساز بدن دارد و در صورت تخریب آن انرژی کافی به بدن نمی رسد.

این بیماران برای غلبه بر بی اشتهایی باید از غذاهای تحریک کننده اشتها استفاده کنند. غذاهای کم چرب یا بدون چرب شامل: شیر و ماست کم چرب، بستنی کم چرب، سوپ زلال که چربی روی آن گرفته شده، بیسکوئیت و کراکر که توصیه می شود قبل از غذا مصرف شود، همچنین مصرف وعده های کوچک به دریافت بیشتر انرژی کمک می کند.

کربوهیدرات

کربوهیدرات ها باید از نوع پیچیده باشد و 50 – 55 درصد انرژی دریافتی از آنها تأمین شود. کربوهیدرات تصفیه شده و ساده (قند و شکر و .. ) باید حذف شود در نتیجه تأمین کالری مورد نیاز این بیماران مشکل می باشد. غلات و تا حدودی حبوبات منبع اصلی کربوهیدرات رژیمی هستند. مصرف جوانه غلات (به صورت پودر رازیانه)، نان گندم کامل، حبوبات و سیب زمینی در حد متعادل بسیار مفید است.

پروتئین

میزان نیاز پروتئین روزانه 1.2 – 1.5 گرم به ازای کیلوگرم وزن بدن در روز است که باید بیش از 60 درصد آن از پروتئین با ارزش بالا باشد. همراه با پروتئین، مصرف ویتامین B6 نیز ضروری است و چنانچه به این امر توجه نشود، بدن دچار کمبود این ویتامین خواهد شد و کمبود آن موجب تشدید بی اشتهایی و ناراحتی های گوارشی می شود. همچنین در این بیماران سطوح اسیدهای آمینه شاخه دار (والین، لوسین و ایزولوسین) در خون کاهش می یابد و برعکس اسیدهای آمینه فنیل آلانین، تیروزین و تریپتوفان افزایش می یابد. بنابراین منابع پروتئینی رژیم باید به طور دقیق کنترل شوند و منابع اسیدهای آمینه شاخه دار در رژیم افزایش و اسیدهای آمینه حلقوی محدود شوند.

منابع غذایی فنیل آلانین و تیروزین شامل لوبیای سویا، بادام زمینی، ماهی تن، و فیله گاو می باشد، منابع مهم تریپتوفان فیله گوسفند، تخمه آفتابگردان، ماهی تن و سینه مرغ و منابع مهم غنی اسیدهای آمینه شاخه دار: بادام زمینی، ماهی تن، ماهی آزاد و فیله گاو و گوسفند است. چنانچه مشاهده می شود بعضی از غذاها منابع هر دو دسته از اسیدهای آمینه هستند. در صورت شدید بودن بیماری کبدی باید از مصرف گوشت قرمز خودداری کرد و به جای آن از گوشت سفید (مثل مرغ و ماهی) و پروتئین گیاهی استفاده نمود. استفاده از هورمون رشد، آنتی بیوتیک، استروئیدها جهت رشد حیوانات سبب می شود که مصرف گوشت ها محدود شود و از طرفی چون هضم گوشت سخت است،  مصرف سویا و محصولات آن توصیه می شود.

چربی

چربی ها بر حسب تحمل بیماری (30 – 35  درصد کل کالری) توصیه می شوند. چربی ها ی ترانس محدود شده و چربی اشباع نباید بیش از 7 درصد انرژی را شامل  شود. برای تأمین قسمتی از چربی مورد نیاز، مصرف بعضی از مغزها مجاز می باشد و توصیه می شود که بصورت طبیعی یا پودر شده مصرف شود.

روغن هیدروژنه یکی دیگر از محصولاتی است که کبد به سختی آن را متابولیزه می کند (می سوزاند) و باید مصرف آن در رژیم محدود شود. بهترین نوع روغن، روغن زیتون، ذرت و آفتابگردان است.

ویتامین

از میان ویتامین ها، ویتامین های گروه B، ویتامین C , K توصیه می شوند. منابع ویتامین B شامل غلات و حبوبات کامل، سبزی ها و برخی منابع غذایی با منشأ حیوانی است. منابع ویتامین C، سبزی و میوه های تازه بصورت خام که به خوبی شسته شده باشند و منبع ویتامین K، جگر و انواع سبزی هاست که معمولاً مصرف آنها در بیماران کبدی مجاز است. مصرف آب میوه های صنعتی (به علت داشتن مقادیر بالای قند) و مصرف شیرین کننده های مصنوعی (که متابولیزه کردن آن توسط کبد بسیار مشکل است) باید محدود شوند.

سایر مواد غذایی

مصرف مایعات در طول روز تا 300  میلی لیتر توصیه می شود. استفاده از آب مقطر به استفاده از آب لوله کشی ترجیح داده می شود. آب شیر دارای فلوراید، کلر و مواد شیمیایی غیر ارگانیکی است که کبد قادر به حذف آنها نمی باشد. بنابراین برای اینکه آسیب کبدی را به کمترین میزان ممکن برسانیم باید خالص ترین آب مصرف شود.

مصرف مواد غذایی کافئین دارمثل کولاها، شکلات، قهوه و چای باید محدود شوند، چون محرک هستند و می توانند به کبد آسیب برسانند. (اگر عادت به مصرف کافئین وجود دارد باید بتدریج ترک شود، چون این محصولات وابستگی ایجاد می کنند و ترک ناگهانی آنها با علائمی مثل سردرد، تهوع و ضعف همراه است)

غذاهای دودی که دارای نیترات هستند مثل سوسیس و کالباس و یا افزودنی های شیمیایی خوراکی مثل رنگ ها و چاشنی ها محدود شده و باید از پرخوری و چاقی دوری کرد.

مصرف غذاهای زیر باید محدود شوند:

شیر، ماست، پنیر چرب، کیک، بیسکوئیت، مصرف بیش از سه تخم مرغ در هفته، سالاد چرب، مایونز، آووکادو، گوشت چرب، ماهی چرب، پوست مرغ، کنسرو ماهی یا روغن (تن کنسرو شده در آب یا سس گوجه فرنگی مانعی ندارد)، بادام، چیپس سیب زمینی و تمام غذاهایی که آماده سازی آنها به محتوی چربی شان می افزاید (مثل سرخ کردن غذا با کره، مارگارین یا روغن).

جهت تغذیه بیماران می توان از تمام گروه های غذایی استفاده کرد. مصرف غذاهای طبیعی و تهیه شده در منزل از کاهش وزن جلوگیری می کند.

بیماران دارای کاهش وزن و بی اشتها (با هر علتی) چنانچه از مخاطرات بیماری و وضعیت تغذیه ای آگاهی یابند و به آنها آموزش تغذیه ای داده شود بسیار مفید است. این آموزش شامل موارد زیر است:

  • نوشیدن مقادیر کافی آب سالم
  • خوردن غذاهای متنوع و اشتها برانگیز
  • عدم مصرف غذاهای حجیم در یک وعده
  • خوردن غذا در چهار وعده کوچک در روز
  • عدم مصرف غذا در حدود پنج ساعت قبل از خواب
  • خوردن غذا به آرامی و تا حد ممکن نخوردن غذا هنگام تماشای تلویزیون

 

نکته مهم در این آموزشها این است که تمام این عادت ها بتدریج تغییر داده شود.