نقش تغذیه در ترمیم زخم ها

علم تغذیه مبحثی جالب برای تمامی اقشار است. در نگاه اول تغذیه یعنی مصرف غذای کافی جهت زنده ماندن، ولی از نظر تأثیر بر سلامتی یعنی مبارزه علیه چاقی، دیابت، فشار خون، بیماری های قلبی – عروقی، با دقیق شدن در مبحث تغذیه اهمیت مواد مغذی در بدن روز به روز مشخص تر می گردد.

ثابت شده است که برای تمامی فرایندهای منجر به سلامتی در بدن و حفظ سلامت بدن، تغذیه نقش مستقیم و مثبت دارد سیستم پیچیده بهبود زخم یکی از این مکانیسم ها می باشد که در جهت حفظ سلامتی، علی رغم جراحت وارده و هجوم میکروارگانیسم ها عمل می کند.

به طور کلی روند بهبود زخم به پنج مرحله تقسیم می گردد. که شامل هموستازی، التهاب، تکثیر، انقباض و تغییر شکل می باشد. به محض ایجاد بریدگی، انقباض عروقی جهت جلوگیری از خونریزی زیاد رخ می دهد در عین حال لخته به وجود می آید و از خونریزی بیشتری جلوگیری می کند.

در مرحله التهاب، فیبرین تشکیل می شود و پلاکت ها تجمع می یابند و لوکوسیت ها به درون زخم راه می یابند. در این مرحله انبساط عروقی ایجاد می شود و لخته ایجاد شده از خونریزی جلوگیری می کند. سپس انبساط عروقی در نتیجه رها شدن واسطه های التهابی مانند پروستاگلاندین ها و نیتریک اسید رخ می دهد.

در مرحله تکثیر گلاژناز و الستاز جهت کمک به جریان تکثیر سلولی و تغییر شکل به داخل زخم ترشح می شود . در این مرحله تکثیر ماکروفاژها جهت جلوگیری از عفونی شدن زخم بیشتر می شود. در مرحله انقباض، زخم چروک می شود.

کربوهیدرات ها و بهبود زخم

کربوهیدرات ها ترکیباتی هستند که از قندهای ساده یا مونوساکاریدها تشکیل شده اند تا کنون بیشتر به نقش انرژی زایی سه قند ساده گلوکز، فروکتوز و لاکتوز و سه دی ساکارید ساکاروز،مالتوز و لاکتوز و نقش انرژی زایی و فیبری کربوهیدرات های کمپلکس مانند سلولز، گلیکوژن و نشاسته پرداخته شده است.

امروزه بیش از 200 نوع کربوهیدرات ساده شناخته شده که توسط گیاهان ساخته می شوند، ولی 8 عدد از آنها که شامل گالاکتوز، گلوکز، مانوز، N – استیل نورامینیک اسید، فروکتوز، N – 6 استیل گلوکز آمین، N استیل گلوکز آمین و گزیلوز می باشند برای سلامتی ضروری شناخته شده اند.

به طور کلی، کربوهیدرات ها برای تأمین انرژی مورد نیاز بهبود زخم مورد نیاز می باشد، گلوکز یک ماده مغذی بحرانی مخصوصاً در بیمارانی که دچار تروما و سوختگی شده اند می باشد، زیرا برای رشد سلولی، حرکت فیبروبلاست ها و فعالیت لوکوسیت ها ضروری است.

در شرایطی که سرعت متابولیسم بالا می رود و منابع کافی کربوهیدراتی در دسترس نمی باشد، میزان تبدیل اسیدهای آمینه به گلوکز و گلوکونئوژنز کبدی افزایش می یابد که باعث تجزیه بافت عضلانی می گردد، بنابراین باید منابع کربوهیدرات به مقدار کافی تأمین شوند.

سلولهای پوستی برای تأمین انرژی مورد نیاز خود به گلوکز نیاز دارند. با وجودی که تأمین سطوح متعادل گلوکز برای بهبود زخم حیاتی می باشد، ولی بالا بودن گلوکز در شرایطی چون هایپرگلیسمی (افزایش قند خون) تأثیر نامطلوبی دارد.

میزان نیاز به کربوهیدرات در افراد  سالم 45 – 60 درصد انرژی روزانه می باشد، ولی در شرایط بروز جراحات پوستی، میزان نیاز به کربوهیدرات به 60 – 65 درصد انرژی افزایش می یابد.

چربی ها و بهبود زخم

چربی ها ترکیبات منحصر به فردی در رژیم غذای می باشند که بصورت ذخیره ای در بدن تجمع می یابند. همچنین در ترکیب غشاء سلولی در بافت ها و ارگان ها وجود دارند. فرایندهای فیزیولوژیکی بهبود زخم تحت تأثیر فسفو لیپازها و مهاجرت چربی ها از سلولها برای تولید انرژی می باشند. بافت چربی سفید علاوه بر ذخیره انرژی، منبع سیتوکینین های پیش التهابی هم می باشند.

در فرایند بهبود زخم برای اکثر زخم ها نیاز به کالری افزایش می یابد. این امر مخصوصاً در مورد جراحات شدید، سوختگی ها و بیماران در وضعیت بحرانی که واکنش استرس آنها را در شرایط هایپرمتابولیک قرار داده است، نمود بیشتری دارد.

واکنش به استرس از طریق هیپوتالاموس و به وسیله سیتوکین های پیش التهابی آغاز شده و در نتیجه باعث افزایش سطح هورمونهای استرس مانند گلوکاگن، کورتیزول و کاتکول آمین ها می شود. این هورمونها باعث شرایط کاتابولیک پروتئین و افزایش لیپولیز می گردند و به منظور تقاضای انرژی از این شرایط، یک رژیم پرپروتئین و پرچربی برای تأمین کالری و سنتز بافت جدید مورد نیاز می باشد.

در یک بررسی در موش ها نشان داده شد که قدرت کشش زخم های موش هایی که از امگا -3 تغذیه کرده بودند، کمتر از آنهایی بود که در رژیم غذایی شان امگا -6  وجود داشت، زیرا روغن ماهی مانع تکثیر بافت پیوندی می گردد. نشان داده شده است که در مراحل اولیه بهبود زخم، اثرات ضد التهابی امگا -3 باعث تأخیر در بهبود زخم می گردد، ولی در بیماران دچار سوختگی که سطح سرمی اسید آرشیدونیک و اسیدهای چرب امگا – 3 در پی جراحت سوختگی کاهش یافته است، مصرف مکمل امگا -3 مفید می باشد.

پروتئین ها و بهبود زخم

فرایند بهبود زخم یک مرحله دینامیک می باشد که در آن واسطه های مختلفی تداخل اثر دارند. بسیاری از مکانیسم های جزئی و فرایندهای پاتوفیزیولوژیکی این فرایند هنوز در دست بررسی می باشند.

عمده ترین پروتئین درگیر در فرایند بهبود زخم، کلاژن است در یک فرد سالم ترکیبات پروتئین و سلولی پوست متحمل فرایندهای تجزیه و دوباره سازی می شوند.

تکثیر سلولی اکثراً در فیبروپلاست ها و کراتینوسیت ها و سنتز و تجزیه پروتئین در داخل سلول انجام می گیرد. بعد از بروز جراحت هر دو فرایند متابولیکی جهت تعمیر پوست مجروح و بازگرداندن عملکرد طبیعی آن شتاب پیدا می کنند.

در شرایط جراحت شدید، فرایندهای متابولیکی بهبود زخم تحت تأثیر تغییر انرژی کل بدن و متابولیسم پروتئین و انجام واکنش های هیپرمتابولیکی می باشد.

حدود 70 تا 90 درصد پروتئین پوست کلاژن است که پروتئین عمده در فرایند بهبود زخم می باشد. تغییر سرعت سنتز کلاژن منعکس کننده فرایند بهبود زخم می باشد. ثابت شده است که وضعیت تغذیه ای بدن تأثیر مهمی بر متابولیسم کلاژن و بهبود زخم دارد.

اصلاح وضعیت تغذیه ای پروتئینی بدن باعث تأثیر تسریع روند بهبود زخم در بیماران جراحی شده و یا دچار سوختگی می گردد.

سوء تغذیه باعث کاهش سرعت سنتز کلاژن و بر هم خوردن تعادل پروتئینی در بدن می گردد. حمایت های تغذیه ای در این روند بسیار مؤثر هستند و باعث تعدیل فاکتورهای آنابولیک و بهبود فرایند متابولیسم پروتئین های پوست می گردند.

عدم دریافت پروتئین کافی از طریق فرایندهای طولانی شدن فاز التهابی، دشواری تولید پروتئوگلیکان و وجود اشکال در بازسازی زخم، مانع بهبود زخم می گردد.

نشان داده شده در مواردی که کمبود تغذیه ای وجود داشته، کامل شدن روند بهبود زخم و قدرت کشش آن نسبت به موارد دریافت کافی پروتئین باعث تأخیر در رسوب کلاژن، کاهش قدرت کششی پوست و افزایش میزان ابتلا به عفونت می گردد.

بررسی نقش اسیدهای آمینه و ارتقای فرایند بهبود زخم در سالهای اخیر بسیار مورد توجه بوده است. در این میان توجه خاصی بر آرژنین و گلوتامین بوده است.

اسید آمینه ها واحدهای تشکیل دهنده پروتئین ها هستند. اسید آمینه آرژنین در سنتز بافت های پروتئینی نقش دارد و کمبود آن در بدن می تواند باعث کندی ترمیم زخم شود.

همچنین سایر اسیدهای آمنیه هم بر روند بهبودی تأثیرگذار می باشند. برای مثال متیونین در تکثیر فیبروبلاست ها و سنتزکلاژن و سیستئین به عنوان یک کوفاکتور در سنتز کلاژن نقش دارد.

در بررسی های تجربی هم تأثیر این دو اسید آمینه سولفوردار بر روند بهبود زخم موش های دچار کمبود پروتئین به اثبات رسیده است.

اسیدهای آمینه منشعب باعث افزایش سنتز و کاهش کاتابولسیم پروتئین می گردند، ولی میزان دریافت پروتئین نباید بیشتر از 1.5 گرم به ازاء هر کیلوگرم وزن بدن در روز باشد، بلکه باید تعادلی در دریافت آنها وجود داشته باشد.

ویتامین ها و بهبود زخم

 

  • ویتامین های گروه .B از جملهB1, B2, B5, B6  این ویتامین ها باعث سنتز کلاژن شده و در افزایش پیوندهای ارضی کلاژن و بهبود سریع زخم نقش دارند.
  • روی یا زینک. یکی از مهم ترین املاحی است که در بهبود زخم نقش اساسی دارد. روی نقش مهمی در عملکرد سیستم ایمنی و عملکرد لنفوسیت ها و سنتز سلولی دارد.
  • ویتامین C. کمبود این ویتامین باعث خشکی و شکنندگی پوست و دیر بهبود یافتن زخم ها می شود.
  • ویتامین A. این ویتامین از فرایندهای التهابی و بیماری های پوستی پیشگیری کرده و باعث افزایش سنتز کلاژن و رشد فیبروپلاست ها می شود و روند بهبود زخم را تسریع می کند. بعد از اعمال جراحی برای بهبود زخم معمولاً مکمل ویتامینA  تجویز می شود.

 

البته علاوه بر عوامل فوق، عوامل دیگری از جمله ویتامین E، کروم و مس هم در بهبود زخم نقش دارند.