نقش تغذیه در بیماری سلیاک

بیماری سلیاک، نوعی بیماری گوارشی است که به پرزهای روده کوچک آسیب می رساند و سبب اختلال در جذب مواد مغذی می شود. افرادی که به بیماری سلیاک مبتلا هستند پروتئینی به نام گلوتن را که در گندم، جو، چاودار و احتمالاً جو دوسر وجود دارد، نمی توانند تحمل کنند. زمانی که بیماران مبتلا به سلیاک، غذاهای حاوی گلوتن مصرف می کنند، سیستم ایمنی بدن آنها پاسخی را به صورت تخریب روده کوچک صادر می کند. این تخریب به خصوص در پرزهای انگشتانه ای روده که مواد مغذی داخل آنها جذب می شوند، ایجاد می شود. به دنبال آسیب پرزهای روده ای فرد بدون توجه به مقدار غذایی که می خورد، مبتلا به سوء تغذیه می شود. به دلیل این که سیستم ایمنی خود فرد سبب تخریب و آسیب پرزهای روده کوچک می شود، این بیماری، به عنوان یک بیماری خود ایمنی نامیده می شود و از طرف دیگر به علت اینکه مواد مغذی جذب نمی شوند. می تواند به عنوان یک بیماری سوء جذب مورد نظر قرار بگیرد.

بیماری سلیاک همچنین به نام های اسپروی سلیاک، اسپروی غیر حاره ای و آنتروپاتی حساس به گلوتن هم نامیده می شود.

سلیاک بیماری وراثتی است و از نسلی به نسل دیگر، و در خانواده انتقال می یابد. گاهی اوقات این بیماری برای اولین بار به دنبال رژیم غذایی بعد از عمل جراحی، جراحی، بارداری، تولد نوزاد، عفونت های ویروسی و یا استرس های روحی فعال می شود. بیماری سلیاک، افراد را به گونه ای متفاوت تحت تأثیر قرار می دهد. در گروهی از بیماران، علائم از دوران کودکی، و در تعداد دیگر در بزرگسالی بروز می کند.

یکی از عوامل مهمی که در زمان و نحوه شروع بیماری مؤثر می باشد. مدت زمانی است که یک فرد از شیر مادر تغذیه کرده است. هر اندازه این دوران طولانی تر باشد. علائم دیرتر بروز می کند و علائمی نیز که بروز می کنند. بیشتر شامل نشانه های های معمول بیماری هستند.

از عوامل مهم دیگر، سن شروع به مصرف غذاهای حاوی گلوتن و مقدار مصرف این مواد است. علائم ممکن است خود را به صورت گوارشی و یا غیر گوارشی نشان دهد. برای مثال فردی ممکن است اسهال و دردهای شکمی داشته باشد در حالی که فرد دیگر تحریک پذیر و افسرده باشد. در حقیقت تحریک پذیری از عمومی ترین علائم بیماری سلیاک در کودکان است.

به طور کلی علائم بیماری سلیاک ممکن است یک یا چند مورد از موارد زیر باشد:

دردهای تکرار شونده شکمی، اسهال خونی، کاهش وزن، اسهال چرب، کم خونی غیر قابل توضیح، نفخ، دردهای استخوانی، انقباضات عضلانی، خستگی، تأخیر رشد، درد مفاصل، تشنج، سوزن سوزن شدن پاها، آفت های دردناک دهانی، آسیب های پوستی دردناک به نام Merpetiforms ، تأخیر در قاعدگی یا نامنظم شدن دوران عادت ماهانه، تأخیر در رشد دندانها، کم خونی و تأخیر در رشد و کاهش وزن از علائم سوء تغذیه یعنی دریافت ناکافی مواد مغذی که این مواد به عنوان یک مشکل جدی برای تمامی افراد به خصوص کودکان، ممکن است پیش آید.

بعضی از افراد مبتلا به سلیاک هیچ علامتی ندارند، زیرا قسمت سالم روده قادر به جذب مواد مغذی کافی برای پیشگیری از بروز علائم است. با وجود این مسئله، این افراد همچنان در معرض خطر ابتلا به بیماری های همراه سلیاک خواهند بود.

به طور معمول تشخیص سلیاک سخت است. زیرا تعدای از علائم آن شبیه به علائم بیماری های دیگر مانند نشانگان روده تحریک پذیر، بیماری کرون، کولیت زخمی، دیورتیکولوزیس، عفونت های روده کوچک، نشانگان خستگی مزمن و افسردگی است.

تحقیقات اخیر نشان می دهند که سطح آنتی بادی های خاص در خون افراد مبتلا به سلیاک بالاتر از حد طبیعی است. این آنتی بادی ها توسط سیستم ایمنی خود فرد در پاسخ به ترکیباتی که به بدن آسیب می رساند، ایجاد می شوند. بنابراین برای تشخیص بیماری سلیاک، پزشکان سطح آنتی بادی هایی از خون را که به گلوتن حساس هستند می سنجد. این آنتی بادی ها، آنتی گلیادین، آنتی اندومیزیوم و آنتی رتیکولین هستند.

به دنبال تأیید بیماری سلیاک توسط نتایج آزمایشگاهی و علائم موجود، پزشک ممکن است بخش کوچکی از روده کوچک را برای تعیین میزان آسیب به پرزهای روده کوچک از طریق نمونه برداری، مورد بررسی قرار دهد. زیرا نمونه برداری از روده کوچک بهترین روش برای تشخیص سلیاک است.

علائم سلیاک

علائم بیماری سلیاک می تواند به شکل مشکلات روده ای و یا در اثر سوء تغذیه تظاهر یابند.

  • کمبود ویتامین های A , D , E
  • سقط جنین و ناباروری در زنان
  • به علت آسیب به روده درجاتی از عدم تحمل لاکتوز بروز می کند.
  • کاهش جذب ویتامین K می تواند مکانیسم انعقاد خون را مختل کرده و به خونریزی منجر گردد.
  • بیماری سلیاک باعث افزایش تکثیر باکتری های روده کوچک گردیده که سوء جذب ریز مغذی هارا تشدید می کند.
  • تغییر در ساختار روده باریک: جذب ریز مغذی ها، مواد معدنی و ویتامین های محلول در چربی را مختل می سازد.
  • کندی و یا توقف رشد و تأخیر در بلوغ ممکن است بدون علائم بارز روده ای و یا سوء تغذیه شدید در نوجوانان تظاهر یابد.
  • عدم توانایی در جذب کربوهیدارت ها و چربی ها می تواند به کاهش وزن، کندی رشد در نوجوانان و یا خستگی منجر گردد.
  • پوکی استخوان: سوء جذب ویتامین D و کلسیم می تواند به پوکی استخوان، نرمی استخوان، کاهش تراکم استخوانها و انقباضات عضلانی بیانجامد.
  • صرع، آتاکسی (عدم هماهنگی حرکتی – فرد در راه رفتن مشکل دارد) و نوروپاتی محیطی (سوزن سوزن شدن دستها و پاها)، مشکلات روماتیسمی، ضعف و سردردهای میگرنی.
  • درماتیت هرپتی فرم: یک اختلال پوستی مزمن است که با بثوارت جلدی خارش داردر نواحی ازباسن، آرنج ها، زانوها بروز می یابد. عامل آن آنزیم ترانس گلوتامیناز پوست می باشد. در دو درصد بیماران سلیاک مشاهده می گردد.
  • علائم کلاسیک: اسهال حجیم و بدبو و رنگ پریده، کاهش وزن، کندی رشد، کوتاهی قامت، خستگی مزمن، سوء جذب چربی (مدفوع حجیم و روغنی می گردد)، کم خونی فقر آهن، درد شکم، ورم شکم، نفخ، یبوست، زخم های دهانی، افسردگی، گرفتگی عضلانی، درد استخوان.
  • نقص پادتن ایمنوگلوبین: دردو درصد بیماران مبتلا به سلیاک مشاهده می شود. همچنین این عارضه ریسک ابتلا به سلیاک را 10 برابر می کند. این پادتن غشاء مخاطی دهان، مجاری هوایی و مجاری گوارشی را در برابر عفونت ها محافظت می کند.
  • کم خونی (آنمی): به علت سوء جذب آهن، اسید فولیک و ویتامین B12 می تواند به کم خونی فقر آهن و کم خونی مگالوبلاستیک منجر گردد. همچنین التهاب روده باریک ممکن است به از دست رفتن میکروسکوپی خون از روده کوچک بیانجامد.
  • عدم درمان به موقع می تواند به سرطانهای روده کوچک منجر گردد. 20 درصد بیماران مبتلا به سلیاک در صورت عدمم درمان به سرطان روده کوچک دچار خواهند شد.
علائم در کودکان
  • مشکلات یادگیری
  • تحریک پذیری، اسهال، استفراغ، نفخ شکم، کوتاهی قد و رشد ناکافی نقص در مینای دندان
درمان بیماری سلیاک

اساس و درمان بیماری سلیاک، رژیم غذایی فاقد گلوتن است که در آن کلیه مواد غذایی حاوی گلوتن حذف می شوند.

گلوتن پروتئینی است که به طور عام در مورد پروتئین های ذخیره شده در غلات بکار می رود. پروتئین گلوتن از طریق غذا وارد بدن شده و این گلوتن نسبت به آنزیم های هضم کننده مقاوم است و در اثر هضم ناقص یکسری  پپتیدهایی ایجاد می شود که با آنتی ژنهای پرزهای روده کوچک واکنش ایجاد کرده و باعث التهاب روده کوچک می شود. البته هرپروتئینی از دیگر انواع پروتئین ها متمایز است مانند گلیادین در گندم، هوردین در جو، سکالین در جو سیاه، آونین در جو دو سر.

در مورد مصرف جود دو سر اختلاف نظر وجود دارد. جو دو سر حاوی آونین است که برای مخاط روده سمی بوده و می تواند آغازگر واکنش آلرژیک در بیماران مبتلا به سلیاک باشند. در این بیماری جذب بسیاری از مواد مغذی مانند ویتامین ها، مواد معدنی کربوهیدرات ها و چربی ها مختل می شود. حتی بعد از اینکه پرزهای روده کوچک به حالت نرمال برگشت باز هم احتمال اینکه بعضی از مواد غذایی در مقادیر کمتر جذب شود وجود دارد. پزشک معالج باید مطمئن شود که ویتامین ها و مواد غذایی مورد نظر به اندازه کافی جذب می شود و در صورت عدم جذب، مصرف مکمل های فاقد گلوتن، آهن، فولات و ویتامین های گروه B توصیه می گردد.

در برخی موارد باید مایعات و الکترولیت هایی مانند کلسیم، منیزیوم و پتاسیم جایگزین گردد. زنان و مردانی که دانسیته استخوانی پایینی دارند ممکن است نیاز به مصرف ویتامین D داشته باشند. باید توجه داشت که سیستم ایمنی فرد مبتلا به بیماری سلیاک ضعیف است و بدن از عهده برخی عفونتها بر نمی آید. پس ممکن است نیاز به مقادیر بیشتر یا کمتر ویتامین ها و مواد معدنی را داشته باشد که توسط پزشک معالج مشخص می شود. این بیماری در یک سری از افراد بدون علامت و در عده ای ممکن است چندین ارگان را درگیر کند. علائم آن بیشتر گوارشی است و با اسهال، درد شکم و گاز معده همراه بوده و می تواند کبد، سیسم آندوکرین و پوست را نیز درگیر کند.

زمانی که تشخیص بیماری سلیاک قطعی شد بلافاصله می توان درمان آن را شروع کرد. درمان این بیماری عمل جراحی و یا استفاده طولانی مدت از داروهای مختلف نمی باشد، بلکه تنها راه شناخته شده درمان این بیماری حذف کامل و دائمی گلوتن از رژیم غذایی می باشد. البته گلوتن موجود در ذرت و برنج به افراد مبتلا به سلیاک صدمه ای وارد نمی کند.

گلوتن علاوه بر نان، ماکارونی، بیسکوئیت و دیگر غلات در بسیاری از فراورده های غذایی دیگر مانند سیب زمینی سرخ شده و سس سویا نیز وجود دارد.

گلوتن در بسیاری از اقلام غیر دارویی مانند لوازم آرایشی و تمیز کننده خانه نیز وجود دارد. با توجه به اینکه قسمت عمده مورد نیاز بدن از غلات و مخصوصاً گندم تأمین می شود در نتیجه عدم مصرف این مواد موجب کمبود انرژی و توقف رشد می شود. پس باید این انرژی را از آجیل، حبوبات و پروتئین تأمین کرد.

در مواردی که فرد رژیم غذایی فاقد گلوتن را اجرا کند، باز ممکن است برخی علائم در فرد وجود داشته باشد. یکی از علائم گذرایی که در فرد مبتلا به سلیاک مشاهده می شود، عدم تحمل لاکتوز می باشد. اگر لاکتاز جهت هضم قند شیر (لاکتوز) وجود نداشته باشد. علائمی نظیر نفخ و گاز شکم و اسهال ایجاد می شود.

افرادی که به تازگی دچار سلیاک شده اند ممکن است نسبت به محصولات مخمر و قارچ نیز حساسیت داشته باشند. تعداد کمتری از این افراد نیز ممکن است به برخی غذاها مانند شیر، ذرت، تخم مرغ، ماهی و بادام زمینی حساسیت پیدا کنند.

توصیه های تغذیه ای

در صورت ابتلا به بیماری سلیاک باید به نکات زیر توجه کرد:

  • نوشابه های الکلی، ماء الشعیر و آبجو مصرف نشود.
  • سوسیس، کالباس و گوشت های کنسرو شده مصرف نشود.
  • ادویه جات و چای هایی که حاوی هل هستند مصرف نشود.
  • شیر پرچرب، نسکافه، شیر شکلات و شیر کاکائو مصرف نشود.
  • کیک، بیسکوئیت، دونات، و سوهان، حلوا و دیگر شیرینی جات مصرف نشود.
  • سس مایونز، سس خردل، سس سویا، گوجه فرنگی و دیگری سس های آماده مصرف نشود.
  • میوه و سبزیجاتی که به صورت تجاری آماده شده اند و حاوی افزودنی و سس می باشند استفاده نشود.
  • مصرف غذاهای پرچرب و سرخ شده محدود گرددد. زیرا بیماران مبتلا به سلیاک دچار سوء جذب چربی می باشند.
  • کباب کوبیده رستورانها، سوپهای آماده، کتلت، شنسیل مرغ و گوشت و گوشتهایی که همراه با آرد گندم یا جو می باشد. مصرف نگردد.
  • انواع نان (نان سفید، نان باگت، نان خشک، نان معمولی)، ماکارونی، رشته فرنگی، جوانه گندم و دیگر مواد غذایی که از جو و گندم تهیه شده است. مصرف نشود.
  • مصرف محصولات لبنی مانند شیر، ماست و پنیر محدود گردد. زیرا بسیاری از افراد مبتلا به سلیاک در جذب لاکتوز مشکل دارند. در ماههای ابتدایی رعایت رژیم فاقد گلوتن بهتر است از مصرف شیر خودداری شود و بتدریج شیر را به رژیم غذایی افزود.

 

مصرف غذاهای زیر مجاز می باشد:

  • شیر و پنیر کم چرب
  • نمک و فلفل، شکر سفید
  • استفاده از باقلا، نشاسته و ارزن
  • حبوبات مانند نخود، عدس و لوبیای قرمز
  • مارگارین، کره، کره بادام زمینی، عسل، مربا
  • شیرینی جات تهیه شده از آرد ذرت، آرد برنج
  • انواع روغن مایع مانند زیتون، ذرت و آفتابگردان
  • بستنی، ژله، دسرهای تهیه شده با آرد برنج و ذرت
  • نان و ماکارونی که از ذرت و برنج درست شده باشد.
  • میوه های خشک، آب میوه، میوه جات و سبزیجات تازه و پخته
  • استفاده از غلاتی مانند برنج، سیب زمینی، ذرت و فرآورده های آن
  • آجیل جات غیر بوداده مانند فندق، پسته، بادام، گردو، تخمه، آفتابگردان، نارگیل
  • استفاده از مواد پروتئینی مانند تخم مرغ برای تأمین کالری جهت رشد افزایش یابد.
  • گوشت، ماکیان، ماهی، صدف و گوشت کم چرب که به صورت کبابی و بخارپز باشد.
  • مصرف چای، آب معدنی، نوشابه های غیرالکلی و قهوه و کاکائوی خالص مجاز می باشد.
  • مواد غذایی تهیه شده از سویا، ذرت و سیب زمینی مانند چیپس سیب زمینی و شکوفه ذرت

 

در صورتی که بیمار رژیم غذایی از گلوتن را رعایت نمود و علائم بهبود نیافت باید از نظر بقیه بیماری های همراه به سلیاک مانند پانکراس، کولیت اولسرو و ... مورد بررسی قرار گیرد.