آشنایی با راههای پیشگیری و کنترل کم خونی فقر آهن

سلولهای مختلف بدن برای انجام فعالیت های خود نیازمند انواع ریز مغذی ها هستند گاهی اوقات این نیاز بسیار شدید بوده و بدون آن فعالیت سلول امکان پذیر نمی باشد. و یا دچار نقصان می گردد، مانند ریز مغذی آهن که هموگلوبین را می سازد. کمبود ریز مغذی ها را گرسنگی پنهان نیز می نامند. چون این کمبودها از چشم فرد، جامعه و حتی مسئولین سلامت در کشورها پنهان می مانند.

کم خونی فقر آهن گسترده ترین نوع کمبود ریز مغذی ها در جهان است و تقریباً یک سوم جمعیت جهان از آن رنج می برند در ایران نیز 32.8% کودکان، 23% جوانان، 9.1% میانسالان، 43% زنان باردار کمبود ذخیره آهن دارند. عوارض ناشی از فقر آهن به نوبه خوند می تواند سلامت جمعیت بسیار زیادی از جامعه را در ابعاد مختلف جسمی، روانی و اجتماعی با خطر جدی مواجه ساخته و خسارات جبران ناپذیری را به بار آورد. پیشگیری از کم خونی ناشی از فقر آهن در کشور ما یک پدیده بسیار مهم و اساسی در نظام سلامت به حساب می آید. و در این راستا، این مقاله آموزشی با هدف آشنایی شما دانش آموزان عزیز دوره راهنمایی و متوسطه با اهمیت آهن و راه های تأمین آن و پیشگیری از عوارض کم خونی تهیه و تقدیم می شود و امید است با مطالعه آن و انتخاب شیوه تغذیه مناسب گام های مهم و اساسی را برای سلامت حال و آینده خود بردارید.

آهن چیست و چرا در سلامت انسان اهمیت دارد؟

آهن اساسی ترین ماده اولیه برای ساختن گلبولهای قرمز خون است. اگر برای ساختن گلبول های قرمز خون، آهن به مقدار کافی در دسترس نباشد، بدن برای ساختن گلبولهای قرمز از ذخایر خود استفاده می نماید. اگر کمبود دریافت آهن ادامه پیدا کند. ذخایر آهن بدن تخلیه شده و کم خونی فقر آهن بروز می کند. متاسفانه کمبود آهن و کم خونی ناشی از آن به عنوان یکی از مشکلات عمده تغذیه ای و بهداشتی، سلامتی مردم را در کشور ما تهدید می کند. کم خونی فقر آهن و عوارض ناشی از آن مثل کاهش سیستم ایمنی، پایین آمدن ضریب هوشی و قدرت یادگیری و ...  تمام آحاد مردم مخصوصاً زنان، کودکان و نوجوانان را با خطر جدی مواجه می کند. در این میان دختران نوجوان به دلیل وضعیت خاص فیزیولوژیکی شان و نیز زنان در سنین باروری بخصوص زنان باردار در اثر کم خونی از فقر آهن و عدم تأمین به موقع آن ممکن است با مشکلات بسیار زیادی مواجه شده و سلامتی شان در زمینه های مختلف جسمی و روانی و اجتماعی به مخاطره افتد. لذا تأمین به موقع آهن خون و در حد مطلوب نگه داشتن آن برای دختران نوجوان دانش آموزعلاوه بر افزایش قدرت و کارایی تحصیلی و یادگیری مدرسه ای در جهت ارتقای سلامت فردی و اجتماعی شان در آینده به عنوان مادر نیز یک امر مهم و ضروری است و بهترین زمان کنترل آن هم در آستانه بلوغ و اوایل سنین راهنمایی و دبیرستان می باشد.

چه گروه هایی از جمعیت بیشتر در معرض کم خونی فقر آهن قرار دارند؟

شیر خواران، کودکان زیر 6 سال، نوجوانان بخصوص دختران نوجوان و زنان در سنین باروری مخصوصاً زنان باردار

علل ایجاد کم خونی فقر آهن در دوران مدرسه و بلوغ کدام است؟

عوامل مهمی که در این دوره سنی موجب بروز کم خونی می شوند عبارتنداز:

  • سرعت و جهش رشد. آهنگ رشد در سن بلوغ سرعت می گیرد و این امر موجب افزایش میزان مصرف ریز مغذی ها مخصوصاً آهن و کاهش ذخیره آن در بدن می گردد.
  • مصرف ناکافی منابع غذایی حاوی آهن. مهمترین و شایعترین علل بروز کمبود آهن، مصرف کم انواع گوشت به ویژه گوشت قرمز است که آهن قابل جذب دارد.
  • رفتار نامناسب تغذیه ای نوجوانان. نوجوانانی که از غذاهای خانگی استفاده می کنند بیشتر در معرض خطر کمبود آهن قرار می گیرند زیرا این غذاها اغلب از نظر آهن فقیرند.
  • شروع عادات ماهانه. این امر کم خونی فقر آهن در دختران را در مقایسه با پسران نوجوان با شیوع بالاتری مواجه می کند.
  • مصرف چای قبل از غذا و یا بلافاصله پس از غذا. تانن موجود در چای می تواند جذب آهن غیر هم غذا را به مقدار قابل ملاحظه ای کاهش دهد.
کم خونی فقر آهن چه علائمی دارد؟
  • تهوع
  • سردرد
  • سرگیجه
  • بی تفاوتی
  • پرخاشگری
  • بی اشتهایی
  • ریزش موی سر
  • قاشقی شدن ناخن ها
  • سیاهی رفتن چشم ها
  • احساس ضعف و خستگی
  • کمرنگ شدن خطوط کف دست
  • خواب رفتن و سوزن سوزن شدن دستها و پاها
  • رنگ پریدگی پوست و مخاط داخلی پلک چشم ها و لبها

 

در صورتی که کم خونی ناشی از فقر آهن، شدید باشد. تنگی نفس، طپش قلب و ورم و قوزک پا نیز می تواند علاوه بر موارد فوق مشاهده شود. ممکن است فردی کمبود آهن داشته باشد ولی کم خون نباشد.

کم خونی فقر آهن چه عوارضی دارد؟

کم خونی آهن در افراد مختلف آثار نامطلوب و در بسیاری موارد غیر قابل جبران برای سلامتی انسان بر جای می گذارد. این عوامل در سنین پایین (کودکان و دانش آموزان نوجوان) اثرات مخرب و اساسی در مسیر سلامت افراد ایجاد می کند.

که مهمترین آنها عبارتنداز:

  • کاهش قدرت یادگری
  • کاهش ضریب هوشی کودکان به میزان 5 تا 10 امتیاز
  • کاهش سیستم ایمنی و افزایش میزان ابتلاء به بیماری های عفونی
چگونه می توان کم خونی فقر آهن را پیشگیری و کنترل کرد؟

بطور کلی چهار روش اساسی برای پیشگیری از کم خونی فقر آهن عبارتنداز:

 

روش اول: آموزش تغذیه در مورد تنوع و تعادل غذایی

 

برای بهبود شیوه تغذیه خود چه چیزهایی را باید یاد بگیریم؟

 

دانش آموزان باید با شرکت در برنامه های آموزشی و توسعه مطالعات علمی خود در زمینه دانش تغذیه ای، اصول تغذیه سالم را فرا گرفته و با بکارگیری آنها در مصرف مواد غذایی خود تنوع و تعادل لازم را ایجاد کنند تا از این طریق ضمن ارتقا سلامت خود از بروز کم خونی فقر آهن نیز پیشگیری نمایند.

در این راستا آشنایی با هرم غذایی و رعایت توصیه های آن در مورد نحوه استفاده از گرو های غذایی اهیمت بسزایی در پیشگیری از کاهش ذخیره آهن بدن و بروز کم خونی فقر آهن دارد.

 

هرم غذایی شامل شش گروه غذایی به شرح زیر می باشد:

 

  1. گروه نان و غلات: مواد غذایی مثل انواع نان، ماکارونی، گندم، جو و ذرت در این گروه قرار می گیرند. این گروه تأمین کننده ویتامین های گروه B می باشد.
  2. گروه گوشت، تخم مرغ، حبوبات و مغزها: انواع گوشتهای قرمز و سفید، تخم مرغ و حبوبات و مغزها در این گروه قرار دارند. مواد غذایی که در این گروه قرار می گیرند نقش مهمی در تأمین پروتئین بدن دارند. مواد غذایی این گروه علاوه بر پروتئین، آهن و روی دارای آهن هم هستند و به همین دلیل برای رشد و خونسازی لازم هستند.
  3. گروه شیر و لبنیات: این گروه مهمترین منبع تأمین کلسیم مورد نیاز بدن به شمار می روند. در این گروه علاوه بر شیر فرآروده های آن مثل ماست، پنیر، کشک، بستنی قرار می گیرند. مواد غذایی این گروه علاوه بر کلسیم و فسفر دارای پروتئین و ویتامین نیز هستند.
  4. گروه میوه ها: انواع میوه در این گروه جای می گیرند.
  5. گروه سبزی ها: انواع سبزی ها در این گروه قرار دارد. میوه ها و سبزی ها تأمین کننده انواع ویتامین ها به خصوص ویتامین C می باشند.
  6. گروه متفرقه: این گروه شامل انواع چربی ها، روغن ها، شیرینی ها مواد قندی و چاشنی ها می باشد که باید به مقدار کمتر استفاده شود.

 

توجه: در برنامه غذایی روزانه ما دو نوع آهن وجود داد.

 

نوع اول (آهن هِم): که در گوشت قرمز، ماهی و جگر وجود دارد از قابلیت جذب بالایی برخوردار است و به میزان 20 الی 30 درصد جذب می شود.

نوع دوم (آهن غیر هِم): که در غذاهای گیاهی مانند غلات، حبوبات، سبزیجات، مغزها (پسته، بادام، گردو، فندق) و انواع خشکبار وجود دارد و از قابلیت جذب کمتری برخوردار است و به میزان 3 الی 8 درصد جذب می شود و جذب آن بستگی به وجود عوامل کاهش دهنده مانند فیتاتها و تانن ها افزایش دهنده جذب آهن مانند ویتامین C (که در سبزی ها و میوه های تازه و خام موجود است) دارد.

 

روش دوم: مکمل یاری آهن

 

مکمل یاری آهن عبارت است از تجویز و توزیع قرص و یا قطره آهن در بین گروه های آسیب پذیر و در معرض خطر کم خونی فقر آهن مانند زنان باردار، کودکان زیر 6 سال، کودکان سنین مدرسه و دختران نوجوان دانش آموز.

در دانش آموزان نوجوان و جوان مخصوصاً دختران قرص آهن یا فرفولیک باید در سال به مدت 16 هفته (در هر هفته یک قرص آهن یا فرفولیک) مصرف شود.

توجه

مصرف آهن خوارکی ممکن است در بعضی از افراد اختلالات گوارشی مانند ناراحتی معده، تهوع، استفراغ، یبوست و یا اسهال ایجاد کند. مصرف قرص آهن با معده خالی ممکن است عوارض جانبی آنرا افزایش دهد بنابراین بهتر است ترکیبات آهن بعد از غذا مصرف شوند. نکته حائز اهمیت این است که به دلیل احتمال عوارض جانبی نباید مصرف قرص آهن قطع شود چون این عوارض موقتی است.

 

برای جذب بهتر آهن در بدن به چه نکاتی باید توجه کنیم؟

 

  • افزایش دهنده جذب آهن: اسید اسکوربیک (ویتامین C) آهن هِم (آهنی که در گوشت و جگر وجود دارد) اسید لاکتیک، جوانه غلات و حبوبات موجب افزایش میزان جذب آهن می شوند.
  • کاهش دهنده های جذب آهن: فیبر، فیتات، تان ها (چای، قهوه، ادویه)، آنتی اسیدها موجب کاهش میزان جذب آهن در خون می شوند. در محدوده زمانی یک ساعت قبل تا دو ساعت پس از صرف غذا از مصرف چای خودداری گردد.

 

روش سوم: غنی سازی مواد غذایی

غنی سازی مواد غذایی با آهن یکی از روشهای عمده و مؤثر برای کاهش کمبود آهن و کم خونی فقر آهن در جامعه است. در ایران  غنی سازی آرد با آهن و اسید فولیک از سال 1386 شروع و در حال حاضر نیز انجام می شود و در حال حاضر کیک ها نیز با آن غنی سازی می شوند.

 

روش چهارم: کنترل بیماری های عفونی و انگلی

بیماری های عفونی در جذب و استفاده بدن از مواد مغذی مخصوصاً آهن اختلال ایجاد می کند. تشخیص و درمان به موقع و مناسب این نوع بیماری ها می تواند دوره عفونت و شدت آن را کاهش داده و از جذب و استفاده غیر ضروری آهن در خون جلوگیری کند.

بنابراین پیشگیری از بروز این نوع بیماری ها از برنامه مهم بهداشتی برای کاهش کم خونی فقر آهن می باشد. رعایت اصول بهداشت فردی از جمله شستن کامل دستها با آب و صابون قبل از تهیه و مصرف غذا و پس از اجابت مزاج به منظور جلوگیری از ابتلا به آلودگی های انگلی و پیشگیری از کم خونی فقر آهن اهمیت زیادی دارد.