راهنمای مادران شیرده برای تغذیه تکمیلی کودکان

تغذیه کافی در دوران شیر خوارگی و اوایل کودکی در  کنار محیط روانی اجتماعی  و خانوادگی مناسب، اساس تکامل کودک برای رسیدن به ظرفیت کامل انسانی است. دوره تولد تا دو سالگی سن حساس و مهمی برای ارتقاء رشد، سلامت و تکامل رفتاری مطلوب است.

روش های مناسب تغذیه با شیر مادر و تغذیه تکمیلی نادرست سبب ابتلا به بیماری های عفونی شده و علت عمده سوء تغذیه، اختلال رشد و کوتاهی قد در طول دو سال اول عمر محسوب می شود. کوتاهی قد بندرت در دورانهای بعدی کودکی و نوجوانی قابل جبران است. تغذیه ناکافی دختران نیز باعث کاهش مواد مغذی در بدن آنها و به خطر افتادن سلامتی آنها در بارداری می شود. به دلایل فوق بسیار ضروری است که مادران در زمینه تغذیه مطلوب شیرخواران و کودکان خردسال اطلاعات صحیح داشته باشند.

نکات مهمی که مادران باید بدانند

تغذیه تکمیلی

به عنوان بهترین شروع برای زندگی، تغذیه انحصاری با شیر مادر یعنی فقط شیر مادر بدون هر نوع ماده غذایی دیگر در 6 ماه اول عمر و سپس تداوم شیر مادر با غذاهای کمکی تا پایان دو سالگی یا بیشتر توسط سازمان ها و انجمن های بهداشتی در سراسر دنیا توصیه شده است.

کودکان پس از پایان 6 ماهگی علاوه بر تغذیه با شیر مادر به سایر غذاها برای تأمین نیازهای تغذیه ای خود احتیاج دارند. دادن سایر غذاها  و مایعات علاوه بر شیر مادر به کودکان بعنوان تغذیه تکمیلی محسوب می شود. در دوره 6 – 12 ماهگی این غذاها باید مکمل شیر مادر شوند یعنی مواد مغذی فراهم شده توسط شیر مادر را کامل کنند. در این دوران شیرخوار بسیار آسیب پذیر است. او نحوه خوردن غذاهای جامد و نیمه جامد را می آموزد و باید بطور مکرر و با حوصله تغذیه شود.

تداوم تغذیه با شیر مادر

تغذیه با شیر مادر پس از 6 ماهگی برای کودکان بعنوان یک منبع مهم تغذیه محسوب می شود. و مادران باید همراه با سایر غذاها به تغذیه با شیر مادر ادامه دهند. شیر مادر یک غذای مغذی و انرژی زا است.

در سال دوم عمر نیز شیر مادر تا یک سوم نیازهای اساسی شیرخوار و موادی را که ممکن است در غذاهای خانواده نباشد برای او تأمین می کند.

مسئله مهم در تغذیه تکمیلی این است که چگونه غذاهای کمکی به کودک داده شوند که در تأمین تغذیه مورد نیاز او با شیر مادر مشارکت نمایند نه آنکه جانشین آن شوند.

غذاهای خانواده

کودکان بین 6 تا 24 ماهگی رشد تدریجی دارند اما معده آنها هنوز نسبتاً کوچک (حدود اندازه یک مشت) است. در طول این ایام آنها نیاز به غذاهای مغذی دارند بطوریکه در مقادیر کم مقدار زیادی مواد مغذی فراهم نمایند.

برخی خانواده ها، شیرخواران را از غذاهای مشابه غذاهای بقیه اعضاء خانواده تغذیه می کنند. اما این بدان معنی نیست که شیرخواران می توانند مستقیماً از تغذیه انحصاری با شیر مادر به خوردن غذاهایی مشابه سایر افراد خانواده بپردازند. شیرخواران و کودکان کم سن نیاز به بهترین قسمت غذای خانواده دارند آنها به حبوبات، سبزیجات، ماهی، مرغ و گوشت و تخم مرغ نیاز دارند که مطابق با توانایی های آنها برای خوردن تغییر یافته باشد. (مثل پوره کردن، له کردن، خرد کردن).

از حدود 12 ماهگی اکثر کودکان از نظر جسمی قادر به خوردن غذاهای مشابه سایر افراد خانواده هستند. اما برخی خانواده ها هنوز تهیه غذاهای مغذی جداگانه را برای شیرخواران بزرگتر ترجیح می دهند.

در صورتیکه خانواده قادر به تهیه غذای تازه برای کودک نباشد از غذاهای آماده تجاری نیز می توانند استفاده نمایند. اما این غذاها عموماً گران قیمت هستند و بعلاوه ممکن است حاوی مقادیر نامناسب مواد طعم دهنده باشند، قوام بسیار نرم و یکنواختی دارند که ادامه آنها می تواند غذاخوردن کودک را مشکل، برخی از آنها شیرینی بیش از معمول دارند و مادر ممکن است با ترکیب و نحوه تهیه آنها آشنایی نداشته باشد.

مراقبت از کودک در دوره انتقال

با شروع غذاهای کمکی برای تکمیل تغذیه با شیر مادر، یک مرحله جدید در تکامل اجتماعی، روانی و رفتار کودکان و ارتباط آنها با والدین آغاز می شود. غذا دادن به کودک فرصتی برای تکامل مهارتهای شیرخوار در برقراری ارتباط، مهارتهای حرکتی و هماهنگی دستها و چشم های او را فراهم می کند.

قوام و بافت غذاها، چگونگی خوراندن آنها به کودک و مقدار غذا، نیاز به تغییر در طول زمان دارد چون کودکان رشد می کنند و یاد می گیرند که چگونه غذا را در دهانشان حرکت دهند. بجوند، غذا را بگیرند و از قاشق استفاده کنند و خودشان غذا بخورند. این نحوه تغذیه کودک را تغذیه تأثیرپذیر یا مؤثر می گویند. به عبارت دیگر مادر باید بدون توسل به اجبار و زور کودک را برای خوردن کمک و تشویق کند، به آرامی و با صبوری به او غذا بدهد دادن غذاهای مختلف را تجربه کند و زمان غذا خوردن را به فرصتی برای آموختن و ابراز محبت و عشق تبدیل نماید.

تغذیه تکمیلی و تداوم تغذیه با شیر مادر بخشی از مراقبت در  دوره انتقال از تغذیه انحصاری با شیر مادر به غذای خانواده است.

بهبود تغذیه تکمیلی به روشهای مختلف امکان پذیر است

از طریق افزایش تعداد دفعات تغذیه با شیر مادر، افزایش تعداد دفعات غذا دادن به کودک و یا دادن غذاهای پر انرژی می توانید انرژی غذا را افزاش دهید.

از طریق متنوع کردن رژیم غذایی شامل میوه ها و سبزیجات و محصولات حیوانی، استفاده از غذاهای غنی شده و یا دادن مکمل ها (مثل قطره مولتی ویتامین و آهن) می توانید مواد مورد نیاز کودک را به او برسانید.

انتخاب مخلوط های غذایی مناسب سبب ارتقاء جذب ریزمغذی ها می شود با استفاده از نان یا برنج، حبوبات، غذاهای حیوانی، سبزیجات سبز و نارنجی و میوه ها، مخلوط های غذایی متنوع و مناسبی می توانید تهیه کنید.

اصول تغذیه تکمیلی شیر مادر خواران
  1. طول مدت تغذیه انحصاری با شیر مادر و شروع غذاهای کمکی. شیر خواران را در 6 ماه اول به طور انحصاری با شیر مادر تغذیه کنید و غذاهای کمکی را از پایان 6 ماهگی همراه با تداوم تغذیه با شیر مادر شروع نمایید.
  2. حفظ تداوم تغذیه با شیر مادر. شیرخوار بطور مکرر و برحسب تقاضای او با شیر مادر تا 2 سالگی یا بیشتر تغذیه کنید.
  3. استفاده از روش تغذیه تأثیرپذیر یا مؤثر. با استفاده از اصول مراقبت روانی اجتماعی به تغذیه مؤثر شیرخواران بپردازید. بدین منظور به نکات زیر توجه کنید:
    • برای غذا دادن به کودک به زور و اجبار متوسل نشوید.
    • شیرخواران را به آرامی و صبورانه تغذیه کنید و آنها را برای خوردن تشویق کنید اما مجبورشان نکنید.
    • شیرخواران را خودتان مستقیماً تغذیه کنید اما کودکان بزرگتر را وقتی که آنها خودشان غذا می خورند کمک کنید و نسبت به نشانه های سیری و گرسنگی آنها حساس باشید.
    • اگر کودکان از خوردن بسیاری از غذاها امتناع می کنند، غذاهایی با ترکیبات مختلف، طعم ها و قوام مختلف به آنها بدهید. و از روشهای متفاوت برای تشویق آنها استفاده کنید.
    • اگر کودک به سهولت علاقه خود را به غذا از دست می دهد آشفتگی و حواس پرتی اورا در طول غذا دادن به حداقل برسانید به یاد داشته باشید که زمان غذا خوردن فرصتی برای آموختن و ابراز محبت است. در طول غذا دان به کودک با او صحبت کنید و تماس چشمبا چشم با او داشته باشید.
  4. تدارک و ذخیره کردن سالم غذاهای کمکی. در هنگام تهیه و تدارک غذا بهداشت را رعایت کنید از جمله:
    • از ظروف تمیز برای تهیه و تدارک غذا استفاده کنید.
    • دستهای کودک و خودتان ار قبل از غذا دادن به کودک بشوئید.
    • از فنجان ها و کاسه های تمیز برای غذا دادن به کودک استفاده کنید.
    • از شیشه شیر که تمیز کردن آن مشکل است برای غذا دادن به کودک استفاده نکنید بعلاوه شیشه شیر میل شیرخوار را برای مکیدن پستان کم کرده و باعث کاهش شیر مادر می شود.
    • غذاها را بلافاصله پس از تهیه مصرف نمایید و یا غذاها را به طور سالم در یخچال نگهداری کنید. غذای نگهداری شده را هنگام مصرف کاملاً داغ کنید و بجوشانید تا هر نوع عامل بیماری زای آن از بین برود.
  5. مقدار غذاهای کمکی مورد نیاز. غذاهای کمکی از پایان 6 ماهگی با مقادیر کم شروع کنید و همزمان با رشد کودک، مقدار غذا را افزایش دهید و تغذیه او با شیر مادر را به طور مکرر ادامه دهید.
  6. قوام غذاها. همانطور که کودک بزرگتر می شود، مطابق با نیازها و توانایی های او قوام و تنوع غذاهای کمکی را افزایش دهید. شیرخواران در شروع تغذیه تکمیلی می توانند غذاهای پوره شده نرم و نیمه جامد را بخورند. تا 8 ماهگی اکثر شیرخواران خودشان به تنهایی قادر به خوردن بعضی غذاها با دست هستند. از 12 ماهگی اکثر کودکان می توانند غذاهای مشابه سایر افراد خانواده بخورند (اما به یاد داشته باشید که آنها نیاز به غذاهای مغذی دارند) از غذاهایی که خطر ایجاد خفگی دارند بپرهیزید (مثل دانه کامل مغزها، دانه کامل انگور، تکه های هویج خام ...)
  7.  دفعات غذا و میزان انرژی موردنیازکودک . دفعات غذا دادن به کودکان را همانطور که بزرگتر می شوند،افزایش دهید. تعداد دفعات مطلوب بستگی به میزان انرژی غذاهای محلی و مقدار معمول مصرف در هر وعده دارد. برای یک شیرخوار متوسط سالم که شیر مادر می خورد، غذاهای کمکی باید: 3 بار در روز به او داده شود و بتدریج بیشتر شود. سپس از 12 ماهگی همراه با میان وعده ها (مثل یک تکه میوه یا نان یا پنیر یا مغزها بصورت پودر شده) برای 1 – 2 بار در روز ادامه یابد. منظور از میان وعده، غذهایی است که بین وعده های معمول غذا به کودک داده می شود که باید تهیه آن راحت و آسان باشد. اگر میزان انرژی غذا یا مقدار غذای هر وعده کم است، یا کودک با شیر مادر تغذیه نمی شود، تعداد دفعات بیشتری غذا (معمولاً 5 بار در روز) مورد نیاز است. غذای کودک را در ظروف جداگانه ای بگذارید تا اطمینان حاصل کنید که او سهم خود را بطور کامل می خورد.
  8. ترکیبات غذاهای کمکی. برای اطمینان یافتن از تأمین کافی مواد مغذی، شیرخواران را با انواع مختلف غذاها تغذیه کنید. رژیم های غذایی گیاهی نیازهای مواد مغذی در این سن را برآورده نمی کنند مگر اینکه مکمل مواد مغذی یا محصولات غذایی غنی شده به شیرخوار داده شود. میوه ها و سبزیجات غنی از ویتامین A (مثل هویج، کدو حلوایی، جعفری، کلم بروکلی، طالبی و زردآلو ...) باید روزانه خورده شوند. رژیم غذایی حاوی چربی کافی برای کودک فراهم کنید از دادن آشامیدنی های محتوی مواد مغذی کم مثل چای، قهوه و نوشیدنی های شیرین به عنوان غذا بپرهیزید. آب میوه نیز باید به مقدار محدود به شیرخوار داده شود تا جانشین غذاهایی که مواد مغذی بیشتری دارند نشود.
  9. استفاده از مکمل  ویتامین ها و مواد معدنی یا مصرف محصولات غنی شده برای شیرخواران و مادران. مصرف غذاهای کمکی غنی شده یا قطره های ویتامین و مواد معدنی برای شیرخواران مورد نیاز است. در برخی جمعیت ها، مادران شیرده نیز ممکن است نیاز به مکمل ویتامین ها و مواد معدنی و یا غذاهای غنی شده برای حفظ سلامت خودشان و اطمینان یافتن از غلظت برخی مواد مغذی (بویژه ویتامین ها) در شیرشان داشته باشند. مصرف چنین محصولاتی قبل از بارداری و در دوران بارداری نیز می تواند مفید باشد.
  10. تغذیه در طول بیماری ها و پس از آن. در طول بیماری ها دریافت مایعات شیر خوار را افزایش دهید. شامل:
    • دفعات تغذیه با شیر مادر را افزایش دهید.
    • به دفعات مکرر مقادیر کمی غذا به کودک بدهید.
    • در صورت تب و اسهال مایعات اضافی به او بدهید.
    • به شوخی و ملایمت کودک را به خوردن تشویق کنید.
    • به هنگام هوشیاری کودک را تغذیه کنید نه در خواب آلودگی.
    • راحتی کودک را قبل از تغذیه فراهم کنید مثل پاک کردن بینی او.
    • غذاهای نرم، متنوع و اشتها آور به کودک بدهید مخصوصاً اگر دهان و گلوی او زخم باشد.
    • پس از بیماری ها معمولاً اشتهای کودک افزایش می یابد. به دادن غذاهای اضافی تا زمانی که کودک کاهش وزن خود را جبران نماید و به وزن مطلوب روی نمودار رشد برسد. ادامه دهید.
توصیه های حمایتی برای خانواده ها
  • در طول بیماری اسهال مایعات بیشتری به کودک بدهید.
  • قطره ویتامین AD را از 15 روزگی برای شیرخوار شروع کنید.
  • اطمینان یابید که واکسیناسیون کودکتان مطابق با دستورالعمل کشوری تکمیل شود.
  • در هنگام تب، اسهال و عفونتهای تنفسی، مالاریا، انگل و سایر عفونتها مراقبت بهداشتی مناسب از کودک به عمل آورید.
  • قطره آهن را روزانه مطابق دستور از 6 ماهگی تا دو سالگی به شیرخواران بدهید. برای نوزادان کم وزن در هنگام تولد، قطره را از 2 ماهگی شروع کنید.
  • برای پایش رشد کودک به پزشک یا مراکز بهداشتی مراجعه کنید و کارت رشد او را همراه داشته باشید. پایش رشد بهترین وسیله برای پی بردن به کفایت تغذیه کودک است.
  • هر کودک بیمار تحت مراقبت را در موارد زیر فوری مجدداً نزد پزشک یا مراکز بهداشتی بیاورید اگر:
    • تب کند.
    • بدتر شود.
    • تنفس تند یا مشکل پیدا کند.
    • از نوشیدن امتناع کند یا شیر نخورد.
    • اسهال دارد و ضعیف می نوشد یا خون در مدفوع دارد.

 

  • تکامل روانی اجتماعی کودکان را از طریق ابراز محبت در هر زمان و فراهم نمودن فرصتهایی برای بازی، جستجو و استقلال او ارتقاء دهید.
  • از وضعیت تغذیه مادر برای ارتقاء سلامت او اطمینان یابید و او را برای شیردهی مطلوب حمایت و تشویق کنید.
  • رعایت تنظیم خانواده با استفاده از روشهایی که با شیردهی تداخل نداشته باشند. برای فاصله گذاری بین فرزندان و جبران ذخایر مادر ضروری است. بدین منظور به مراکز بهداشتی مراجعه کنید.
کنترل پیشرفت های کودک

 

نشانه های سلامت کودک خردسال و تغذیه مناسب و مطلوب او عبارتنداز اینکه کودک:

  • خوب می خورد.
  • اغلب بیمار نیست.
  • فعال، خوشحال و سرحال است.
  • از روند رشد مطلوب روی نمودار رشد برخوردار است.
  • پس از ابتلا به بیماری های شایع کودکان، بسرعت بهبودی پیدا می کند.