نقش تغذیه در رشد قد کودکان

رشد یک پروسه پیچیده و تحت تأثیر توان ژنتیک، عملکرد غدد اندروکرین، وضعیت تغذیه ای، سطح فعالیت فیزیکی و وجود یا عدم وجود بیماری های مزمن است. اختلال در هر یک از این موارد می تواند، باعث نقص رشد و کوتاهی قد شود. استفاده منظم از چارت رشد و ثبت سریال قد از دوران شیرخوارگی کلید تشخیص رشد غیر طبیعی و شروع اقدامات پیشگیرانه و درمانی است. علت دیگر کوتاهی قد مربوط به اختلالات هورمونی می باشد. با توجه به اینکه تغییرات رشد و افزایش قد می تواند شاخص حساسی از سلامت عمومی تلقی شود، بررسی دقیق الگوی رشد به ویژه در دوران کودکی ضروری است. بلند قد شدن به عوامل متعددی بستگی دارد. قد افراد نتیجه ای از تداخل عوامل داخلی و محیطی در طول دوران رشد است.

عوامل داخلی تعیین کننده قد، فاکتورهای ژنتیکی است که فرد از والدینش دریافت می کند و قابل تغییر نیست، عوامل محیطی تأثیر گذار عبارتنداز از تغذیه، آب و هوا، اقلیم و بیماری ها و .. مثلاً شواهد موجود نشان می دهد نزدیکی یا دوری به خط استوا در اندازه بدن افراد مؤثر است.

اگرچه نمی توان عوامل محیطی و ژنتیکی را به راحتی جدا کرد ولی با بررسی ملل مختلف، نژادها و سرزمین های گوناگون این نتیجه بدست آمده که عوامل محیطی مانند تغذیه و رژیم غذایی مناسب و سالم بسیار مهم هستند. از نظر ژنتیکی پس از اتمام دوران بلوغ افزایش قد متوقف می شود. در این نقطه، فعل و انفعالات پیچیده ژن ها، مواد مغذی و هورمون ها به اوج خود می رسد. هدف نهایی رشد رسیدن به نقطه تولید مثل و انتقال وراثت به نسل های بعد می باشد که در اینجا رشد قدی هم به اوج خود می رسد. تغذیه مناسب بیشترین اثر را در مراحل رشد دارد. دوران بلوغ آخرین فرصت برای افزایش قد است. علاوه بر هورمون رشد که از هیپوفیز ترشح شده و مسئول افزایش قد است، ترشح بعضی از هورمونها نیز در رشد قدی تأثیر دارد به عنوان مثال هورمون های جنسی زنانه و مردانه در مقدار بالا باعث تکمیل زود هنگام رشد استخوانی و غضروف ها شده و عملکرد هیپوفیز را مهار می کند، همچنین کم کاری تیروئید می تواند باعث اتصال زود هنگام غضروف های مفصلی و توقف رشد شود. رشد قدی با سلامت استخوان و رشد استخوانی همسو می باشد. بسیاری از مکمل ها و مواد مغذی و هورمون های ضروری برای این منظور به صورت طبیعی و صنعتی وجود دارد. که در پروسه رشد استخوان و افزایش قد مؤثر هستند.

میزان مورد انتظار برای قد هر فرد چیست؟

قد متوسط برای پسران شامل میانگین قد پدر و مادر بعلاوه 6.5 و برای دختران، میانگین قد پدر و مادر منهای 6.5 است . آیا می توان با توجه به تغذیه این قد را افزایش داد؟

پاسخ به این سؤال را باید از محققان ژنتیک پرسید. اما بطور مختصر می توان گفت برای هر رشد هر فرد یک دامنه یا محدوده وجود دارد به عبارتی مرزهای بالایی و پایینی برای قد هر فرد وجود دارد که از پیش برای هر فرد تعیین شده است. با تغذیه مناسب می توان از مرز حداقل فاصله گرفته و خود را به حداکثر نزدیک کنیم اما نمی توانیم از مرز بالایی تجاوز کنیم. عوامل تغذیه ای کمک می کند که به مرز بالایی برسیم. اما باید توجه داشت که برای حرکت از مرز پایینی به مرز بالایی محدودیت زمانی وجود دارد، که نقطه شروع آن از ابتدای بارداری است که نتیجه آن قد و وزن مطلوب در هنگام تولد خواهد بود و نقطه پایانی آن همزمان با بسته شدن صفحات رشد خواهد بود. در مرحله بلوغ با جهش قدی مواجه هستیم و پس از بلوغ به طور معمول افزایش رشد قدی در حدود 6 تا 7 سانتی متر خواهد بود.

عوامل تغذیه ای رشد از تأمین درشت مغذی ها مانند مواد قندی، چربی ها و پروتئین ها که انرژی لازم برای سوخت و ساز بدن را تأمین می کنند تا عوامل ساختمانی و ریزمغذی ها مانند انواع ویتامین ها و مواد معدنی مانند کلسیم، روی و منیزیوم همگی عوامل تعیین کننده بر میزان قد است.

ویتامین ها و مواد معدنی مؤثر بر افزایش قد کودک

مصرف ویتامین ها و مواد معدنی زیر می تواند راه مناسبی برای پیشگیری از کوتاهی قد کودک باشد.

 

کلسیم

برای رشد قد و افزایش تراکم استخوانها ضروری است چون ماده معدنی اصلی استخوان می باشد. در دوران کودکی و نوجوانی استخوانها در حال رشد هستند، حتی پس از توقف رشد، هنوز استخوان سازی ادامه دارد اما باعث رشد طولی استخوان و افزایش قد نمی شود. کلسیم در فرآورده های لبنی مانند شیر، پنیر، ماست و .. تخم مرغ، گیاهان بزرگ سبز تیره مانند اسفناج، ماهی ساردین، مغزجات یافت می شود. بعضی غذاها مهار کننده جذب کلسیم هستند و بر روی رشد اثر منفی دارند. این غذاها شامل نوشیدنی های حاوی کربوهیدرات ها، نمک، چربی، شکر و قهوه می باشند.

منیزیوم

مصرف آن باعث افزایش تراکم استخوانی می گردد. منیزیوم محرک غذه تیروئید برای ترشح هورمون کلسیتونین است. این هورمون میزان کلسیم در خون و فعالیت سلولهای استخوانها را تنظیم می کند. با افزایش منیزیوم و کلسیم در خون ساخت و رشد طولی استخوانها افزایش پیدا می کند و رژیم های غذایی حاوی منیزیوم و مکمل های حاوی آن باعث افزایش دانسیته استخوانی و تحریک رشد قدی می شود..

ویتامین های گروه B

از بین ویتامین های گروهB  ویتامینB1 , B2  در رشد قد و جلوگیری از کوتاهی قد نسبت به بقیه مؤثرتر هستند.

روی

عنصر روی با تأثیر بر ترشح برخی هورمون ها از غدد جنسی و تأثیر مثبت بر غده تیروئید و ترشح کلسیتونین و همچنین با تأثیر بر افزایش تولید ویتامین D و در نتیجه جذب کلسیم در رشد استخوانی و افزایش قد مؤثر است. از طرفی روی با تأثیر بر فعالیت هورمون سوماتومدین که توسط هورمون رشد ترشح آن تحریک می شود، باعث ایجاد بافت غضروفی و استخوان شده و عامل مؤثری بر رشد بدن و رشد اسکلت استخوانی است. بنابراین کمبود آن باعث مشکلات حاد از جمله کوتاهی قد خواهد شد.

ویتامین D

حداکثر تأثیرگذاری آن بر سلامت  استخوان و بافت های همبند و مؤثر بر افزایش قد و جلوگیری از کوتاهی قد در استفاده همزمان با کلسیم است. ویتامین D با افزایش جذب کلسیم و نشست آن در استخوان باعث تحریک رشد و اسکلت استخوانی و بلندتر شدن قد می گردد.

ویتامین C

یکی از ویتامین های اساسی برای رشد و نیز افزایش قد در رشد اسکلتی ویتامین C است. این ویتامین باعث افزایش ساخت بافت همبند و تاندون ها و سایر اجزای بافت اسکلتی شده و استحکام بیشتر آن را موجب می شود. منبع این ویتامین میوه های تازه از جمله مرکبات، زردآلو، توت فرنگی، انبه، سیب، موز، گوجه فرنگی و سبزیجات می باشد.

ویتامین K

این ویتامین به بدن کمک می کند که یک پروتئین استخوان کاملاً کاربردی بنام استئوکلسین را بسازد. استئوکلسین با کمک این ویتامین و با اتصال مناسب املاح کلسیم و فسفر در استخوان موجب تقویت و استحکام بافت اسکلتی شده و با افزایش تراکم توده استخوان رشد استخوانها را موجب می شود.

فسفر

ساختار اصلی استخوانها  از کلسیم و فسفر است و قسمت اعظم استخوانها را فسفات (از مشتقات فسفر است) تشکیل می دهد. فسفر بیشتر در منابع غذایی حاوی پروتئین از قبیل انواع گوشت سفید مانند مرغ و ماهی، تخم مرغ و در لبنیات و برخی از حبوبات یافت می شود که در کنار کلسیم ساختار محکم استخوانها را شکل می دهد و تعادل مناسب میان دریافت کلسیم و فسفر می تواند باعث رشد قدی مناسب شود.

سایر املاح و ویتامین ها

بسیاری از املاح و ویتامین ها با تأثیر مستقیم و غیر مستقیم بر ساخت بافت های همبند و ماتریکس استخوانی باعث افزایش نشست کلسیم و سایر املاح دیگر در استخوان شده و فعالیت سلولهای سازنده بافت استخوانی را افزایش می دهند که از این رهگذر باعث افزایش رشد طولی استخوانها و افزیش قد می شوند. از این املاح می توان روی، مس، منگنز، سلیکون، استرانسیوم و فلوراید را نام برد.

حتی املاحی مانند ید به طور مستقیم تأثیری بر متابولیسم کلسیم نمی گذارد اما برای تولید هورمون های T3 , T4 که توسط غذه تیروئید ترشح می شوند نیاز است کم کاری و پرکاری غده تیروئیدی هر دو در گردش املاح استخوانی مؤثر هستند و همچنین در افزایش قد بطور غیرمستقیم مؤثر هستند. سایر ویتامین ها و پیش سازهای آنها مانند ویتامین A و بتاکاروتن هم در سلامت استخوان و غضروف ها مؤثر هستند.

درشت مغذی ها

علاوه بر املاح و ویتامین ها، درشت مغذی ها هم بر رشد قدی و سلامت بافت های بدن از جمله بافت اسکلتی تأثیر بسزایی دارند. غذاهای حاوی پروتئین از طریق تحریک آزاد سازی هورمون رشد در سلامتی و افزایش قد مؤثرند. البته علاوه بر پروتئین ها، چربی ها و کربوهیدارت ها نیز برای آزاد شدن هورمون رشد مورد نیاز می باشند. پروتئین ها منبع خوبی برای آمینواسیدها هستند که برای تولید هورمون رشد لازم است. غذاهای حاوی پروتئین بالا شامل گوشت کم چرب، مرغ، ماهی، شیر، شیر سویا، پنیر، تخم مرغ، لوبیای سویا، تخمه کدو و هندوانه، بادام، بادام زمینی، حبوبات، جو دوسر می باشند..

استفاده از چربی متعادل در رژیم غذایی به رشد کمک می کند. رژیم های غذایی با چربی بالا باعث کاهش دریافت پروتئین شده و اثر آن را بر آزاد سازی هورمون رشد کم می کند و از طرفی اینگونه رژیم ها باعث افزایش دفع کلسیم و املاح از طریق دستگاه گوارش می شود.

آرژنین

آرژنین یکی از اسید آمینه های مهم برای تحریک آزاد سازی هورمون رشد در بدن می شود. این اسید آمینه بصورت طبیعی در غذا وجود دارد و هم بصورت صنعتی برای مقاصد مختلف از جمله رشد قدی ساخته شده است (ال آرژنین)، معمولاً این اسید آمینه در افرد با رژیم غذایی مناسب و سالم به طور طبیعی تأمین می گردد. و نیازی به خوردن آن بصورت مکمل نیست. اما در کودکان دچار کوتاهی قد مکمل های آن ممکن است با تحریک بیشتر هورمون رشد باعث رفع این مشکل شوند.

هورمون رشد

درمان با آن اغلب بدون عارضه است ولی ممکن است موجب افزایش فشار داخل مغزی، التهاب لوزالمعده، تنگی کانال عصب در مچ دست، کاهش قند خون و کومای دیابتی، عدم تحمل گلوکز و افزایش قند خون و دیابت ملیتوس، عملکرد ناکافی تیروئید، آکرومگالی و رشد بیش از اندازه استخوانها و بافت همبند که منجر به تغییراتی در چهره مانند بیرون زدگی استخوان فک و پیشانی می شود، بزرگ شدن قلب و آسیب قلبی (بصورت احتمالی و غیر قابل برگشت)، افزایش فشار خون، ضخیم شدن پوست، رشد غیر طبیعی مو، آسیب کبدی، ناتوانی جنسی در بزرگسالی، آرتریت و التهاب مفاصل شود. خواب منظم و کافی و نیز ورزش در ترشح هورمن رشد بصورت طبیعی تأثیرگذار هستند. زیرا حدود 50 درصد ترشح هورمون رشد در هنگام خواب عمیق است و در حین ورزش ترشح هورمون رشد بیشتر می شود.

لازم به توضیح است که تمام موارد کوتاهی قد غیر طبیعی نیستند و تأثیر ژنتیک افراد را نباید نادیده گرفت. در رابطه با کوتاهی قد ناشی از تغذیه نادرست و کمبود ریزمغذی ها، می توان با تغذیه درست و رژیم غذایی تأمین کنند. نیازهای بدن این مشکل را تا حدودی مرتفع ساخت. در موارد کوتاه قدی ناشی از وجود بیماری های مزمن و سایر علل هورمونی رفع مشکل زمینه ای و درمان بیماری ها اولویت نخست را دارد. روشهای جراحی و کشیدن استخوان و استفاده از پروتزهای استخوانی به دلیل عوارض زیاد و درصد پایین موفقیت معمولاً توصیه نمی شود. درمان کوتاه قدی همواره باید به گونه ای باشد که سلامت عمومی افراد را دچار مخاطره نکند.

 باید توجه داشت که برای داشتن وضعیت مناسب هورمونی یکی از عوامل مهم وزن مناسب است زیرا وزن اضافی، بلوغ زودرس را به دنبال خواهد داشت و رشد قدی را محدود خواهد کرد. برای رسیدن به قد مطلوب، باید وزن کودکان را در محدوده طبیعی حفظ کرد. از طرفی ترشح هورمون رشد که تأثیر مهمی در رشد مطلوب دارد، کاملاً تحت تأثیر تغذیه فرد است و با مصرف زیاد مواد قندی و گلوکز کاهش و با مصرف غذای غنی از پروتئین افزایش می یابد.

در خاتمه لازم است متذکر شد که برای رشد قدی بهتر است با متخصص مشورت صورت گیرد و گول تبلیغات را نخورد و دقت شود که تغذیه صحیح، خواب متناسب، فعالیت فیزیکی و حفظ وزن مناسب در محدوده طبیعی در رسیدن به حداکثر رشد قدی بسیار مؤثر است.